Obsesif kompülsif bozukluğuna genel bir bakış

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?

Obsesyon, bireyin kontrolü dışında gelişen, tekrar tekrar ortaya çıkan ve rahatsızlık verici olan düşünce, imge veya dürtülerdir. Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) tanısı alan bireyler, bu düşünceleri genellikle anlamsız bulsa da onlara engel olamazlar. Bu takıntılara çoğunlukla korku, tiksinti, şüphe gibi yoğun duygular veya işlerin mutlaka "doğru" yapılması gerektiği hissi eşlik eder.

OKB bağlamında değerlendirilen takıntılar, kişinin günlük yaşamında ciddi zaman kayıplarına yol açar ve değer verdiği faaliyetlerin önüne geçer. Her insan zaman zaman hastalıklar veya sevdiklerinin güvenliği hakkında endişelenebilir; ancak bu durum her zaman OKB semptomu olduğu anlamına gelmez. OKB'yi ayıran temel fark, bu müdahaleci düşüncelerin çok sık gelmesi ve günlük işleyişi engelleyen aşırı kaygıyı tetiklemesidir.

OKB'de Yaygın Görülen Obsesyonlar (Takıntılar)

OKB vakalarında görülen obsesyonlar içeriklerine göre farklı kategorilere ayrılmaktadır. En yaygın takıntı türleri şunlardır:

1. Bulaşma ve Kirlenme

• Vücut sıvıları: İdrar, dışkı gibi unsurlardan duyulan rahatsızlık.
• Mikroplar ve hastalıklar: HIV, herpes gibi virüslerden korkma.
• Çevresel faktörler: Radyasyon, asbest veya ev kimyasalları (temizleyiciler).
• Kir: Genel kirlilik algısı.

2. Kontrolü Kaybetme Korkusu

• Kendine veya başkalarına zarar verme dürtüsüyle hareket etme korkusu.
• Zihinde canlanan şiddet içerikli veya korkunç görüntüler.
• İstem dışı küfür, hakaret etme veya bir şeyler çalma korkusu.

3. İstenmeyen Cinsel Düşünceler

• Yasak veya sapkın olarak nitelendirilen cinsel imgeler.
• Çocukları veya ensest konularını içeren rahatsız edici takıntılar.
• Başkalarına karşı saldırgan cinsel davranışlarda bulunma endişesi.

4. Dini ve Ahlaki Takıntılar

• Yaratıcıyı gücendirme veya küfür etme korkusu (Titizlik/Skrupulozite).
• Ahlak, doğru ve yanlış kavramlarıyla aşırı düzeyde ilgilenme.

5. Zarar Verme ve Sorumluluk

• Yangın veya hırsızlık gibi felaketlerden sorumlu olma korkusu.
• Dikkatsizlik nedeniyle başkalarının zarar görmesine (örneğin birinin kayıp düşmesine) neden olma endişesi.

6. Mükemmeliyetçilik ve Diğer Takıntılar

• Düzen ve kesinlik: Eşyaların belirli bir simetride olması ihtiyacı.
• Unutma korkusu: Önemli bilgileri kaybetme veya bir şeyi çöpe atarken hata yapma endişesi.
• Batıl inançlar: Şanslı/şanssız sayılar ve belirli renkler üzerine yoğunlaşma.

Kompulsiyonlar: Takıntılarla Başa Çıkma Ritüelleri

Kompulsiyonlar, bireyin obsesyonların yarattığı kaygıyı etkisiz hale getirmek veya ortadan kaldırmak amacıyla gerçekleştirdiği tekrarlayıcı davranışlar veya zihinsel eylemlerdir. OKB'li bireyler bu davranışların geçici bir çözüm olduğunu bilseler de, başka bir başa çıkma yolu bulamadıkları için bu ritüellere sığınırlar. Kompulsiyonlar zaman alıcıdır ve kişinin sosyal işlevselliğini kısıtlar.

Her tekrarlayan davranış kompulsiyon değildir. Dini uygulamalar veya yatma vakti rutinleri gibi işlevsel alışkanlıklar OKB kapsamına girmez. OKB'de bu davranışlar bir zorunluluk halini alır ve anksiyeteden kaçma amacı taşır.

Yaygın Kompulsiyon Türleri

• Yıkama ve Temizleme: Aşırı el yıkama, banyo ritüelleri veya ev eşyalarını sürekli temizleme.
• Kontrol Etme: Kapının kilitli olup olmadığını, ocağın açık kalıp kalmadığını veya hata yapıp yapmadığını defalarca kontrol etme.
• Yinelemeler: Rutin aktiviteleri (kapıdan geçmek, oturup kalkmak) belirli sayılarda tekrar etme.
• Zihinsel Zorunluluklar: Zararı önlemek için dua etme, sayı sayma veya "kötü" bir düşünceyi "iyi" bir düşünceyle zihinsel olarak iptal etme.

OKB'nin Nedenleri ve Psikolojik Profili

OKB'nin kesin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, araştırmalar genetik faktörler ve beyin yapısındaki farklılıkların rol oynadığını göstermektedir. Özellikle beynin ön kısmı ile derin yapıları arasındaki iletişimde serotonin adlı nörotransmiterin dengesizliği önemli bir etkendir.

Psikodinamik açıdan bakıldığında, bireyin anal evreye gerilemesi ve bu döneme saplanması söz konusu olabilir. Bu süreçte engellenme yaşayan bireyde agresyon ve tutma (kabızlık gibi) davranışları görülebilir. OKB profilinde öne çıkan özellikler şunlardır:

• Duygu Yalıtımı: Yaşantıları başkasına aitmiş gibi hissetme ve duyguyu inkar etme.
• Yapma-Bozma Örüntüsü: Doyum ve engellenmenin ardışık takibi.
• Yıkıcı Öz Eleştiri: Kendine ve partnerine karşı aşırı eleştirel tutum.
• Cinsel Rutinler: Cinselliği katı kurallara bağlama ve duyguları bastırma.

OKB Tedavisinde EMDR Terapisi

OKB tedavisinde ilaç desteği ile birlikte uygulanan psikoterapinin iyileşme sürecini hızlandırdığı kanıtlanmıştır. EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) terapisi, geçmişteki olumsuz yaşantıların bugünkü semptomlara yol açtığı prensibine dayanır. Araştırmalar (Keenan ve ark., 2014; Marr, 2012), EMDR protokollerinin OKB semptomlarında önemli azalmalar sağladığını göstermektedir.

EMDR Tedavisinin 8 Aşaması

1. Öykü Alma: Tedavi planının oluşturulması ve hedeflerin belirlenmesi.
2. Hazırlık: Danışana tekniklerin öğretilmesi ve sakinleştirme yöntemlerinin gösterilmesi.
3. Değerlendirme: Hedef anıya dair inançların ve duyguların belirlenmesi.
4. Duyarsızlaştırma: Çift yönlü uyarım ile anının beyinde işlenmesi.
5. Yerleştirme: Olumsuz inancın yerine olumlu inancın yerleştirilmesi.
6. Beden Tarama: Bedensel duyumların kontrol edilmesi ve rahatsızlıkların giderilmesi.
7. Tamamlama: Seansın sonlandırılması ve bilgilendirme.
8. Yeniden Değerlendirme: Sürecin başarısının ve yeni ihtiyaçların gözden geçirilmesi.

Tedavi Protokolünde Kullanılan Temel Terimler

EMDR terapisi, her danışanın ihtiyacına göre şekillendirilen esnek ve etkili bir tedavi yöntemidir.