YAKIN İLİŞKİLERDE KISKANÇLIK

Kıskançlık Nedir? Psikolojik Bir Tanımlama

Kıskançlık, bireyin değer verdiği bir ilişkinin yitirilmesine veya bozulmasına yol açabilecek bir tehlikeyi algılamasıyla ortaya çıkan karmaşık bir duygu durumudur. Bu yoğun süreçte kişiye genellikle öfke, mutsuzluk ve korku gibi duygular eşlik eder. Klinik ve sosyal psikoloji araştırmalarında sıklıkla ele alınan bu konu, yakın ilişkilerde hem koruyucu hem de yıpratıcı bir rol oynayabilmektedir.

Kuramsal Yaklaşımlar: Lewin ve Freud’un Perspektifi

Kıskançlık üzerine ilk kuramsal incelemeler 1948 yılında Sosyal Psikolog Kurt Lewin tarafından gerçekleştirilmiştir. Lewin’in Alan Kuramı'na göre kıskançlık, çiftlerin birbirlerinin "Yaşam Alanlarına" (psikolojik alan) müdahale etmeleri sonucunda şekillenmektedir. Psikoloji literatüründe bu duygunun karmaşık, yoğun ve güçlü bir yapıya sahip olduğu konusunda genel bir fikir birliği mevcuttur.

Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud ise kıskançlığı evrensel ve kaçınılmaz bir duygu olarak tanımlar. Freud'a göre, bir kişinin hiç kıskançlık yaşamadığını iddia etmesi, aslında güçlü bir "bastırma" mekanizmasının sonucudur ve bu durum "Patolojik Hoşgörü" olarak adlandırılır. Freud ayrıca normal kıskançlık ile sanrısal kıskançlığı birbirinden ayırmış; sanrısal türün bilinçdışındaki eş cinsel arzulardan kaynaklandığını ileri sürmüştür.

Normal ve Sanrısal (Patolojik) Kıskançlık Arasındaki Farklar

Modern psikiyatri perspektifinden bakıldığında, normal kıskançlık ile sanrısal (patolojik) kıskançlığı ayırt etmek kritik bir öneme sahiptir. Normal kıskançlık, ilişkiye yönelik gerçek bir tehdit söz konusu olduğunda ortaya çıkan evrensel bir tepkidir. Buna karşın sanrısal kıskançlık, ortada somut bir tehdit olmasa dahi kişinin partnerinin sadakatsiz olduğuna dair sarsılmaz inançlar geliştirmesiyle karakterize olan ruhsal bir bozukluktur.

Flört Şiddeti ve Patolojik Belirtiler

Sanrısal kıskançlık yaşayan bireyler, partnerlerinin gecikmesi veya gizli konuşmaları gibi gerçekçi olmayan durumları sanrılarına kanıt olarak sunarlar. Bu süreçte ilişkide ciddi psikolojik şiddet unsurları gözlemlenir. Günümüzde flört şiddeti kapsamında değerlendirilen bu davranışlardan bazıları şunlardır:

• Partnerin bulunduğu yere habersizce gitmek.
• Sürekli ekran resmi (screenshot) talep etmek.
• Telefon görüşmelerini gizlice dinlemek veya takip programları yüklemek.
• Partneri gizlice takip etmek ve fiziksel şiddete varan müdahalelerde bulunmak.

Evrimsel Psikoloji: Cinsel ve Duygusal Kıskançlık

Evrimsel psikolojiye göre kıskançlık; insanoğlunun geçmişinden bu yana süregelen, ilişkiyi koruma amacına hizmet eden işlevsel bir duygudur. Bu perspektif, kıskançlığı iki ana kategoriye ayırır: Cinsel kıskançlık ve duygusal kıskançlık. Araştırmalar, bu iki türün yaşanma yoğunluğunun cinsiyetlere göre farklılık gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Anababasal Yatırım Modeli çerçevesinde yapılan araştırmaların sonuçları şu şekildedir:

Evrim kuramcıları bu farkı, kadınların soyun devamı için erkeğin duygusal bağlılığına daha çok ihtiyaç duyması, erkeklerin ise babalık kuşkusunu (kendi soyunu sürdürememe riski) bertaraf etme güdüsüyle açıklar.

Kıskançlık ve Haset Arasındaki Temel Farklar

Günlük dilde sıkça karıştırılan kıskançlık ve haset kavramları, psikolojik açıdan birbirinden tamamen farklıdır. Kıskançlık, sahip olunan bir değeri veya ilişkiyi kaybetmeme çabasıyla ilgilidir. Haset ise kişinin kendisinde olmayan bir şeyi başkasında görerek istemesi durumudur.

Özetle; kıskançlık sahip olmakla ve korumakla, haset ise sahip olmamakla ve bunun getirdiği öfke veya üzüntüyle ilişkilidir. Literatürde kıskançlığın prototipi, düzeyleri ve etkileyen faktörleri üzerine geniş kapsamlı çalışmalar devam etmektedir.

Sevgi ve saygılarımla,

Psikolog / Aile Danışmanı Meltem Şahiner
İlk Nefes Psikoloji ve Atölye Merkezi - Ayvalık/Balıkesir