BİLİŞSEL BECERİLER Keyfi Uygulanabilir İlişkisel Yanıtlama Becerisi Hakkında

Bilişsel Beceriler ve Öğrenme Süreci

Öğrenme, anne karnından itibaren başlayan ve yaşam boyu devam eden oldukça dinamik bir süreçtir. Bu süreç; bedenimizin biyolojik sınırları, sosyal yaşantımızın dinamikleri ve zihnimizin engin kapasitesi ile şekillenir. Bilişsel Psikoloji içerisinde yer alan öğrenme davranışı; dikkat, konsantrasyon, bellek ve algı gibi temel parametrelerle ele alınmaktadır.

Zihinsel, dilsel, sosyal ve bedensel gelişimi kapsayan bu geniş alanın merkezinde, son yıllarda klinik psikoloji literatüründe önem kazanan bir kavram yer almaktadır. İlişkisel Çerçeve Kuramı’nın temelini oluşturan bu kavram, Keyfi Uygulanabilir İlişkisel Yanıtlama Becerisi (arbitrarily applicable relational responding) olarak tanımlanır. Bu makalede, zihnimizin bu derin ve işlevsel becerisinin öğrenme süreçlerimize olan etkisini inceleyeceğiz.

Öğrenmeyi Etkileyen Temel Bilişsel Beceriler

Zihnimiz ve bedenimiz, hayatta kalmayı ve adaptasyonu kolaylaştırmak adına bazı bilgileri otomatik olarak işleme yeteneğine sahiptir. Bu sayede her bilgiyi sıfırdan öğrenmemize gerek kalmaz. Zihnimizin doğuştan getirdiği iki temel ilişkilendirme becerisi şunlardır:

• Çok Yönlü İlişkilendirme Becerisi: Bir çocuğa "Bu kalem kırmızı" dendiğinde, zihin otomatik olarak "Bu kalem yeşil veya sarı değil" çıkarımını yapar. Bu, öğretilmeden kazanılan iki yönlü bir ilişki kurma yeteneğidir.
• Eşdeğerlik İlişkisi Kurma Becerisi: Bir nesneye verilen isim ile o nesnenin özellikleri arasında bağ kurulmasıdır. Örneğin; bir çocuğun bisikletine "Kırmızı" ismi verildiğinde, daha sonra "İki tekerlekli zincirli araç" dendiğinde çocuk, ismi anılmasa bile zihninde kendi bisikletini canlandıracaktır.

Bu ilişkilendirmeler genellikle büyüklük, şekil ve renk gibi somut ve keyfi olmayan özellikler üzerinden gerçekleştirilir.

Keyfi Uygulanabilir İlişkisel Yanıtlama Becerisi Nedir?

Öğrenme, en yalın haliyle herhangi bir uyarana verdiğimiz tepkidir ve bu durum ilişkisel yanıtlama olarak adlandırılır. Ancak dil becerileri ve bireysel deneyimler, bu yanıtları sadece somut özelliklerle sınırlı bırakmaz. Keyfi Uygulanabilir İlişkisel Yanıtlama Becerisi, bir uyaranın kişinin geçmiş yaşantısındaki bağlamsal değişkenlerle birleşerek yeni ve derin anlamlar kazanmasıdır.

Örneğin, "kırmızı" kelimesi sadece bir renk tonunu ifade etmekten çıkabilir. Kişinin çocukluk deneyimlerine bağlı olarak; babaannesinin bahçesi, begonviller veya koşulsuz sevgi gibi kavramlarla ilişkilendirilebilir. Bu noktada zihin, sinaptik bağlantıları aktive ederek keyfi bir çıkarım yapar. Böylece uyaran, orijinal fiziksel özelliğinin ötesinde duygusal bir anlam kazanır.

Bağlam ve Kültürün İlişkisel Yanıtlama Üzerindeki Rolü

Bu beceriyi içinde bulunduğumuz ortamdan ve kültürden bağımsız düşünmek mümkün değildir. Bir nesnenin zihnimizdeki örüntüsü, tamamen bulunduğu bağlamla şekillenir. Bu durumu bir örnekle somutlaştıralım:

Tabloda görüldüğü üzere, ortam ve koşullar uyarının anlamını derinleştirerek kişiye özel bir hale getirmektedir.

Günlük Yaşantımıza Etkileri ve Duygusal Yansımalar

Gün içerisinde milyonlarca uyarana maruz kalırız ve bu uyaranların bazıları, o anki durumla doğrudan bağlantısı olmasa bile duygusal durumumuzu etkileyebilir. Geçmişteki keyfi ilişkisel yanıtlarımız sebebiyle; bir gitar, bir perde veya bir nesne aniden kaygı, endişe ya da güvensizlik hissetmemize yol açabilir.

Rutin bir iş üzerindeyken sıradan bir nesne, geçmişteki örseleyici bir yaşantıyı şimdiki ana taşıyabilir. Örneğin; bir perde, geçmişte annesinin gece gündüz çalışmasına tanıklık etmiş bir birey için sadece bir ev eşyası değil, o dönemki acı ve nahoş duyguların tetikleyicisi olabilir. Bu durum, zihnimizin ve bedenimizin geçmiş deneyimleri ilişkisel ipuçları aracılığıyla yeniden yaşamasına neden olur.

Sevgi ve saygılarımla,

Psikolog / Aile Danışmanı
Meltem Şahiner
İlk Nefes Psikoloji ve Atölye Merkezi
Ayvalık / Balıkesir