Kaygının Ötesinde: Suçluluk, Kendilik ve İç Cezalandırma

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) çoğu zaman yalnızca bir kaygı bozukluğu olarak ele alınır. Oysa klinik pratikte birçok OKB vakasında, kaygının ötesinde çok daha derin bir meseleyle karşılaşırız:
kişinin kendisiyle kurduğu ilişki.

Bu yazıda OKB’ye, Şema Terapisi’nin mode modeli perspektifinden bakacağız. Özellikle bazı vakaların neden yalnızca maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) ile ilerlemekte zorlandığını ve şema terapisinin burada ne sunduğunu ele alacağız.

OKB Sadece Kaygıdan mı İbaret?

OKB’de elbette kaygı vardır. Ancak birçok danışanın seanslarında baskın olarak görülen iki duygu daha bulunur:

• Suçluluk

• İğrenme

Bu duygular genellikle şu sorular etrafında şekillenir:

• “Ya kötü bir insan olursam?”

• “Ya affedilmez bir şey yaparsam?”

Yani OKB’de tehdit çoğu zaman dış dünyaya değil, kişinin kendilik algısına yöneliktir.
Bu fark, tedavi yaklaşımını doğrudan etkiler.

Şema Terapisi OKB’ye Nasıl Bakar?

Şema terapisi, semptomu yalnızca ortadan kaldırılması gereken bir problem olarak görmez. Temel soru şudur:

“Bu semptom neyi regüle ediyor?”

OKB semptomları çoğu zaman kişinin iç dünyasındaki yoğun tehdit, suçluluk ve kendini cezalandırma deneyimini geçici olarak yatıştırmaya çalışır. Bu nedenle semptomlar, paradoksal biçimde, danışanın hayatta kalma ve kendini koruma girişimi olarak da düşünülebilir.

OKB ile İlişkili Erken Dönem Uyum Bozucu Şemalar

Araştırmalar ve klinik gözlemler, OKB ile bazı şemaların özellikle ilişkili olduğunu göstermektedir. Bunların başında cezalandırıcılık şeması gelir.

Cezalandırıcılık şemasında temel inanç şudur:

“Yanlış düşünce bile cezayı hak eder.”

Buna sıklıkla şu şemalar eşlik eder:

• Sosyal izolasyon / yabancılaşma

• Başarısızlık

• Boyun eğme

Bu şemalar bir araya geldiğinde kişi, kontrolü kaybetmenin yalnızca hata yapmak değil, ahlaki olarak kabul edilemez biri olmak anlamına geleceğini hisseder.

Mode Modeli: OKB’yi Anlamanın Anahtarı

Şema terapide mod, o anda aktif olan duygu, düşünce ve davranış bütünlüğünü ifade eder.

OKB’de en baskın ve belirleyici modlardan biri:

Cezalandırıcı Ebeveyn Modu

Bu mod, kişinin içindeki sert, eleştirel ve ahlaki olarak yargılayan sestir.
İçeride şu mesajlar dolaşır:

• “Bunu düşündüğün için kötüsün.”

• “Kontrol etmezsen sorumluluk senin.”

• “Bunu affedemezsin.”

OKB’de birçok kompulsiyon, bu sesi susturmak ya da yatıştırmak için devreye girer.

Kaygılı / Suçlu Çocuk Modu

Cezalandırıcı ebeveyn modu aktifleştiğinde, genellikle kaygılı ve suçlu çocuk modu ortaya çıkar.

Bu modda kişi:

• Aşırı sorumluluk hisseder

• Tehdidi abartılı algılar

• “Ya gerçekten yaparsam?” düşüncesine saplanır

Burada danışanı zorlayan şey yalnızca düşüncenin varlığı değil, o düşüncenin kimliğiyle ilgili taşıdığı anlamdır.

Kompulsiyonlar: Başa Çıkma Modu Olarak OKB

Bu yoğun suçluluk ve tehdit hissiyle baş etmek için kişi bir başa çıkma moduna geçer.
Bu genellikle kaçınan veya uyum sağlayan bir moddur.

Kompulsiyonlar bu noktada devreye girer:

• Kontrol etme

• Yıkama

• Zihinsel ritüeller

• Güvence arama

• Kaçınma

Bu davranışlar kısa süreli bir rahatlama sağlar. Ancak uzun vadede şemayı ve cezalandırıcı iç sesi daha da güçlendirir.

Araştırmalar, özellikle kaçınma davranışlarının, şemalar ile OKB semptomları arasında aracı rol oynadığını göstermektedir.

OKB Döngüsü Nasıl Sürer?

Süreç genellikle şu şekilde işler:

1. Tetikleyici bir düşünce ortaya çıkar

2. Cezalandırıcı ebeveyn sesi aktive olur

3. Suçlu ve kaygılı çocuk modu yoğunlaşır

4. Kompulsiyon yapılır

5. Geçici rahatlama yaşanır

6. İçsel eleştiri ve şema daha da güçlenir

Bu döngü kırılmadıkça OKB kronikleşebilir.

ERP Neden Bazı Vakalar İçin Yeterli Olmayabilir?

ERP’nin odağı, kaygıya maruz kalmak ve kompulsiyonu durdurmaktır. Ancak bazı danışanlar için asıl zorlayıcı olan şey şudur:

“Eğer ritüeli yapmazsam, içimdeki bu sert ve cezalandırıcı sesle yalnız kalırım.”

Eğer terapi sürecinde bu içsel sesi ele almazsak, danışan davranışı bıraksa bile kendilik tehdidiyle baş etmekte zorlanabilir.

Şema Terapisi Ne Ekler?

Şema terapisi ERP’ye şunu ekler:

• Mod farkındalığı

• İç sesle çalışma

• Kendilik algısının yeniden yapılandırılması

Amaç yalnızca ritüeli durdurmak değil, cezalandırıcı ebeveyn modunu zayıflatmak ve sağlıklı yetişkin modunu güçlendirmektir.

Sağlıklı yetişkin modunda kişi:

• Düşünce ile davranışı ayırabilir

• Ahlaki katılığı esnetebilir

• Kendine daha şefkatli ve gerçekçi yaklaşabilir

Bu mod güçlenmeden, özellikle dirençli OKB vakalarında kalıcı değişim zorlaşır.

Sonuç: OKB’ye Daha Derin Bir Bakış

OKB yalnızca bir kaygı problemi değildir.
Çoğu zaman:

• Kendilik tehdidi

• Yoğun suçluluk

• İçsel cezalandırma

ile ilgilidir.

Şema terapisi ve mode modeli, özellikle uzun süredir devam eden veya klasik yaklaşımlarla ilerlemekte zorlanan OKB vakalarında derinlikli ve kalıcı bir tedavi çerçevesi sunar.