Kendine Sahip Çık Değerini keşfet
- Kişinin hataları üzerinden kendisini olumsuz etiketlemesi ve aşırı genelleme yapması, öz benliğini hatalı bir şekilde değersiz görmesine neden olan irrasyonel bir yaklaşımdır.
- Rasyonel Duygucu Davranışçı Terapi'ye göre insan değeri ölçülemez bir kavramdır ve birey kendisini tüm artı ve eksileriyle koşulsuz olarak kabul etmelidir.
- Psikolojik esenlik için katı başarı zorunlulukları yerine, başarısızlık durumunda bile kişinin değerinin değişmediğini savunan esnek ve işlevsel inanışlar geliştirilmelidir.
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Yetersizlik ve Değersizlik Duygusu: Kendinizi Etiketlemekten Vazgeçin
Bir hata yaptığınızda veya başarısız olduğunuzda kendinizi nasıl tanımlıyorsunuz? Birçok kişi yaşadığı olumsuz deneyimler sonucunda kendisine "zavallı", "değersiz" veya "işe yaramaz" gibi ağır etiketler yapıştırır. Ancak bu tür bir yaklaşım, sadece belirli bir davranışı değil, kişinin tüm özünü "berbat" olarak tanımlamasına neden olur. Eğer bir kişi gerçekten özünde berbat biriyse, yaptığı her şeyin istisnasız kötü olması gerekir ki bu durum mantıksal olarak mümkün değildir. Bu noktada kendimize sormamız gereken soru şudur: Aşırı genelleme mi yapıyorum?
Rasyonel Duygucu Davranışçı Terapi (RDDT) ve İnsan Değeri
Rasyonel Duygucu Davranışçı Terapi'nin kurucusu Albert Ellis, bireylerin kendilerini ve başkalarını kötüleme eğilimleriyle nasıl başa çıkılacağını bilimsel bir temele oturtur. Ellis'e göre, bir insanın diğerinden daha değerli olduğuna dair hiçbir mantıksal kanıt yoktur. İnsan değeri ölçülebilir bir kavram olmadığı için tek bilimsel seçenek sıfır hipotezidir: Yani tüm insanlar eşit değerdedir.
Ellis, ilerleyen süreçte "değer" kelimesinin ister istemez "değersizliği" de çağrıştırdığını fark ederek bu varsayımını koşulsuz kabul ediş kavramıyla güncellemiştir. Bu kavram, bireyin kendisini artıları ve eksileriyle, hiçbir ön koşul olmaksızın kabul etmesini ifade eder.
Psikolojik Sorunların Kaynağı: İrrasyonel İnanışlar
RDDT yaklaşımına göre psikolojik sorunların temelinde irrasyonel inanışlar (akılcı olmayan inançlar) yatar. Özellikle yeterlilik ihtiyacı ile ilgili irrasyonel inanışlar, mutsuzluğun ana kaynağıdır. Öz Belirlenim Kuramı'na (ÖBK) göre insanların mutlu olabilmesi için üç temel ihtiyacı karşılaması gerekir:
- Özerklik
- Yeterlilik
- Aidiyet
Danışanlar genellikle "Önemli işlerde mutlaka başarılı olmalıyım, aksi halde değersizim" şeklinde katı inançlara sahiptir. Terapide bu düşünce, "Başarılı olmayı çok isterim ve bunun için çabalarım; ancak başarısız olsam bile hala değerli bir insanım" şeklinde daha esnek ve işlevsel bir inanışla değiştirilmeye çalışılır.
Yeterlilik Zihniyetinin Dört Temel Unsuru
Gerçekçi ve bilimsel bir yeterlilik zihniyeti oluşturmak için şu dört unsurun birleşimi gereklidir:
| Unsur | Açıklama |
|---|---|
| Esneklik | Zorlayıcı olaylar karşısında katı olmak yerine esneyerek daha az zarar görmek. |
| Anti Felaketleştirme | Olayları zihinde devasa felaketlere dönüştürmekten vazgeçmek. |
| Katlanabilirlik | Kontrol edilemeyen olaylara karşı tahammül eşiğini artırmak. |
| Koşulsuz Kabul Ediş | Mevcut durumu ve benliği olduğu gibi kabul ederek işe başlamak. |
Değersizlik Tuzağından Kurtulmak
Değersizlik duygusu çoğu zaman fark edilmeden zihnin derinliklerinde çalışır. Özellikle çocuklukta yaşanan ekonomik zorluklar gibi durumlar, yetişkinlikte ne kadar başarı elde edilirse edilsin bir kıtlık bilinci ve "yetmiyor" düşüncesi yaratabilir.
Kendi değerinizi başkalarının algısı veya sahip olduğunuz maddi varlıklar (ev, araba, kariyer) belirlemez. Değerlilik hissini artırmak için sürekli bir şeyler yapma zorunluluğu hissetmek, aslında bir illüzyondur. Kendi değerinizi zihninizdeki düşünceler belirler.
Eğer kendinizi yetersiz hissetme tuzağındaysanız, şu adımları izleyerek kendinize sahip çıkabilirsiniz:
- İrrasyonel inanışlarınızı (mutlaka başarılı olmalıyım vb.) açığa çıkarın.
- Kendinizi olduğunuz gibi, şu anki halinizle kabul edin.
- Değerinizin başkalarının algısından bağımsız olduğunu fark edin.
- Esnek ve gerçekçi bir zihniyet yapısı inşa edin.
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
Kaynakça:
- Artiran, M. (2019). Ergenlerde Olumlu ve Olumsuz Duygulanımın Yordanmasında Temel Psikolojik İhtiyaçlar İrrasyonel İnanışlarının Rolü. Anemon Muş Alpaslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi.
- Bilişsel Davranışçı Terapiler Sözlüğü. Ed: Doç. Dr. Murat Artıran. DR Yayınları. 2023.
- Çetintaş, Ç. (2023). Duyguların Efendisi. Destek Yayınları.
- Digiuseppe, R. ve ark. (2017). RDDT Uygulayıcısının Bir Kılavuzu. Çev: Yrd. Doç. Dr. Murat Artıran. Nobel Yayınevi.
