KAYIP VE YASLA BAŞA ÇIKMA

Yas Süreci: Kayba Karşı Verilen Doğal Bir Tepki

Her birey, yaşamın doğal akışı içerisinde birçok kayıp veya kayıp tehdidi ile karşılaşabilir. Sevilen birinin vefatı, bir ilişkinin sona ermesi, organ kaybı, iş kaybı veya vatan, bağımsızlık gibi soyut değerlerin yitimi bu duruma örnektir. Özellikle pandemi süreci gibi dönemler, toplumsal ölçekte kayıpları artırmıştır. Ancak ölüm, geri dönülemez olması nedeniyle bireyin yaşadığı en derin ve acı verici kayıptır.

Yas, kayıp yaşayan bireyin yaşamının her alanını etkileyen çok boyutlu ve zorlu bir süreçtir. Önemle belirtilmelidir ki; yas bir hastalık değildir, kayba karşı gelişen normal ve sağlıklı bir tepkidir. Bireyin hayatına işlevsel bir şekilde devam edebilmesi için bu süreci sağlıklı bir şekilde tamamlaması kritik önem taşır.

Kayıp, Matem ve Yas Kavramları Arasındaki Farklar

Literatürde sıklıkla birbirinin yerine kullanılan bu üç kavram, aslında farklı boyutları temsil eder:

• Kayıp Yaşama: Sevilen birinin yitirilmesi nedeniyle içinde bulunulan durumun nesnel ifadesidir. Sürecin dışsal ve nesnel bileşenini yansıtır.
• Matem: Birinin ölümünden duyulan üzüntüyü ve bu üzüntünün yaşandığı zaman dilimini tanımlar. Kaybın kültürel yanını ve toplumsal tepkileri içerir.
• Yas: Ölüm nedeniyle kayıp yaşayan bireyin verdiği öznel uyum tepkileridir. Tamamlanmamış planları, hayalleri ve duygusal süreçleri kapsar.

Worden’in Yas Görevleri Modeli

Worden’e göre yas, pasif bir evreler bütünü değil, bireyin yerine getirmesi gereken temel görevlerden oluşan aktif bir süreçtir. Yas sürecinin dört temel görevi şunlardır:

1. Kaybın Gerçekliğini Kabul Etmek: Kaybedilen kişinin öldüğü ve asla geri dönmeyeceği gerçeğiyle tam olarak yüzleşmek.
2. Yas Acısı Üzerinde Çalışmak: Kaybın getirdiği fiziksel ve duygusal acıyı kabullenmek ve bu duyguları ifade etmek.
3. Ölen Kişinin Olmadığı Bir Çevreye Uyum Sağlamak: Ölen kişinin yaşamdaki rollerinin farkına varmak ve bu yeni duruma göre benlik duygusunu yeniden yapılandırmak.
4. Duygusal İlişkileri Yeniden Düzenlemek: Ölen kişiyle olan bağı koparmak yerine, anıları duygusal dünyada uygun bir yere yerleştirerek yaşama devam etmek.

Patolojik Yas ve Belirtileri

Doğal yas süreci bireyin büyümesine ve gelişmesine aracılık edebilir. Ancak süreç tamamlanamazsa patolojik yas gelişir. Patolojik yas, kaybın üzerinden en az altı ay geçmesine rağmen işlevselliğin giderek bozulmasıdır. Bu durumda birey, yasın belirli bir aşamasında takılı kalır ve iyileşme duraklar.

Yas ve Melankoli: Freudyen Bir Bakış

Psikanalitik kuramda yas ve melankoli benzer dışavurumlar sergilese de temel bir farkla ayrılırlar. Freud bu farkı; "Yasta yoksul ve boş hale gelmiş olan dünyadır, melankolide ise bizzat benlik" şeklinde tanımlar.

• Yas Sürecinde: Nesne kaybı yaşanır. Libidinal yatırım yavaş yavaş geri çekilir ve benlik eski haline döner.
• Melankoli Sürecinde: Nesne kaybı, bir benlik kaybına dönüşür. Kişi kimi yitirdiğini bilir ancak o kişide tam olarak neyi yitirdiğini bilemez. Kendine yönelik ağır eleştiriler ve değersizlik hissi hakimdir.

Bu durumun temelinde çifte değerlilik (ambilavance) yatar. Birey, kaybettiği nesneye karşı hem sevgi hem de nefret duyar. Nesne içselleştirildiği için, nesneye yöneltilen öfke ve sadizm doğrudan benliğe yönelir.

Ne Zaman Psikolojik Destek Alınmalı?

Yas süreci kişisel öyküye ve kişilik yapısına göre farklılık gösterir. Aşağıdaki belirtilerden birden fazlası mevcutsa profesyonel destek alınması önerilir:

• Kaybın uzun süre boyunca inkâr edilmesi veya bastırılması.
• Kayıp hakkında konuşurken aşırı ağır duygusal tepkiler verilmesi.
• Kaybı hatırlatan her türlü ortam ve kişiden kaçınma davranışı.
• Ölen kişi hakkında hala yaşıyormuş gibi şimdiki zaman diliyle konuşmak.
• Günlük hayat işlevlerini yerine getirmekte zorlanmak.
• Alkol, madde kullanımı veya kendine zarar verme eğilimleri.
• Mezarlık ziyareti veya dini ritüellerden ısrarla kaçınmak.

Kaynaklar:

• Freud’un Melankolisi / Vehbi Keser
• Ölüm, Kayıp, Yas ve Patolojik Yas / T. Bildik
• Kayıplar, Yas Tepkileri ve Yas Süreci / Ayten Zara