KABUL ve KARARLILIK TERAPİSİNE GİRİŞ: Karar Anı Tekniği
KABUL ve KARARLILIK TERAPİSİNE GİRİŞ: Karar Anı
Tekniği
Kabul ve Kararlılık terapi; üçüncü dalga davranış terapileri arasında öne çıkan, ruh
sağlığına pozitif etkisi bilimsel çalışmalarla desteklenmiş, sanıldığı gibi anlaşılması
ve uygulaması zor olmayan, oldukça kullanışlı bir terapi sistemidir. Kabul ve
Kararlılık Terapi(KKT) çekirdeğinde “Psikolojik Esneklik” kavramı vardır.
Psikolojik esneklik, şu ana bilincimizle müdahil olup bahsedilen anın içerisinde
koşullar ne olursa olsun değerlerimizle uyumlu davranabilme yeteneğimize işaret
eder. Psikolojik esnekliği oluşturan üç önemli unsur vardır: Anda kalmak, açılmak
ve gerekeni yapabilmek. Bu üç temel unsurun her biri de kendi içinde ikiye ayrlır:
Anda kalmanın iki ayağı, bağlamsal benlik ve şimdi konseptleridir; açılmanın
kolları, bilişsel ayrışma ve deneyime/i açıklık(kabul) idir; gerekeni yapabilmenin
kolonları, değerleri belirlemek ve süreklilikle değerlere bağlı eylemlerde
bulunmaktır. Bu uzantlarla beraber KKT’nin altıgen çekirdeğine erişmiş olduk:
Bağlamsal benlik, Şimdilik, Değerler, Değerlerle uyumlu eylem, Bilişsel ayrışma,
Açıklık/Kabul. Bu köşelerin herbirinde KKT için ideal duruma ne kadar yakın
olduğumuz bizim psikolojik esneklik/katılık skalasındaki yerimizi belirler.
Amacımız katılaşmış alanları esnetmek. Peki, altıgenin her bir köşesi için ayrı ayrı
ideal olan durum nedir? Hepsini tek tek açıklayalım. “Şimdilik” köşesinde, o anın
koşulları içerisinde dikkatimizi nereye yönlendirmemiz işe yararsa oraya
yönlendirebilmemiz esneklik, dikkatimizin isteğimiz dışında yerlerde kalması
katılık olarak tanımlanır. Bağlamsal benlik köşesinde, düşünceleri, duyguları,
duyumları, arzuları, dürtüleri deneyimleyen bir ortam veyahut bir gözlemci
olduğumuzu bilmek esneklik, benlik konseptine saplanmak katılık olarak görülür.
Bilişsel ayrışma köşesinde düşüncelerimiz baskın biçimde bize hakim olması
katılık, düşüncelerimizden bir adım geriye çekilip onların efendisi olabilmemiz
esnekliktir. Deneyimi kabullenme köşesinde zorlu duyguları, düşünceleri,
duyumları, arzuları, dürtüleri deneyimlemekten kaçmak bizi katı, insan olmayı
bütünüyle tecrübe etmek için rahatsız halleri de kabullenmek bizi esnek kılar.
Değerler köşesinde hayattan ne istediğimiz bilmek, nasıl biri olarak nasıl yaşamak
istediğimizi belirlemek esnekliktir. Katılık ise kendini bilmemek, isteklerine,
hayallerine, önemsediklerine yabancı olmaktır. Değerlerle uyumlu eylem köşesinde
de hayatımızdaki eylemler ne kadar değerlerimizle uyumlu ise o kadar esneğizdir.
Bu konuda katılık kişinnin değerlerinden kopuk, ideal insanından ve hayatından
uzakta yaşamasıdır.
Bütün bu anlattıklarımızı Karar Anı tekniği ile özetleyelim. Bir olay, durum veya
tetikleyici karşısında karar almamız gereken bir an hayal edelim. Bu karar zihnimiz
içinde aldığımız bir karar olabilir(rahatsız edici bir düşünce ile ilgilenmemek gibi)
veya gözle görülür bir davranışa dökülmüş bir karar olabilir. O an verdiğimiz karar
bizi ya istediğimiz duruma yaklaştıracaktır ya da uzaklaştıracaktır. Stresli anlarda
isteğimize yakınsayan kararlar almak zorlaşır, istemediğimiz duruma yakınsayan
kararlar alma döngüsünün kancasına takılabiliriz. Peki, böyle durumlarda o
kancaya takılmamak veyahut takılmışsak ondan kurtulmak için ne yapabiliriz?
Birincisi, değelerimizi, yani isteğimize yakınsayan eylemlerin niteliğini
muğlaklıktan arındırmak. Nereye gideceğimizi bilmek daha emin adımlarla
yürümemizi sağlar. İkincisi, bizi kancadan kurtaracak yeteneklere sahip
olmak(bilişsel ayrışma, kabullenme ve mindfulness). Devam yazılarımızda
değerlerimizi belirleyip onlarla uyumlu bir yaşam nasıl sürebilir ve KKT’nin
“Mindfulness(Bilişsel ayrışma, deneyimi kabul, şimdilik ve bağlamsal benlik)”
kısmının kapsadığı yetenekleri nasıl kazanabiliriz, ona odaklanacağız. “Şimdilik”
Kabul ve Kararlılık Terapisini kısaca özetlemiş olduk. Kendinize iyi bakın,
görüşmek üzere.
Muhammet Torcan
