İlişkilerde Kontrol Davranışları ve Kontrol Yanılsaması
Kontrol yanılsaması, farklı alanlarda ortaya çıkabilir ve kişinin kendini veya çevresini kontrol edebileceği yanılsamasıyla ilgilidir yani insanların olayları kontrol etme yeteneklerini abartma eğilimidir. Bu yanılsama, bir kişinin olayları kontrol edip etmediğine dair doğrudan içsel bir kavrayışa sahip olmamasından kaynaklanabilir. Peki kontrol gerçekten güven mi verir yoksa geçici bir rahatlama mı sağlar? Bu soruyu cevaplamadan önce insan neden kontrol etme ihtiyacı duyar sorusuna odaklanalım. İnsan beyni belirsizliği bir tehdit olarak algılar. Yani belirsizlik demek potansiyel bir tehlike demektir. Tehlike oluşunca devreye kaygı girer ve biz bu kaygıyı düşürmek için kontrol etmeye çalışırız. Böylelikle kaygı kısa süreli olarak azalır ve beyin artık bu davranışı öğrenir ve bunu pekiştirir. Yani kontrol, aslında bir negatif pekiştirme döngüsüdür.
İlişkilerde kontrol davranışları da çok önemlidir. İlişkilerde kontrolcü davranışlar; bir başka kişi üzerinde kontrol kazanmayı ve sürdürmeyi amaçlayan bir bireyin sergilediği davranışlardır Biriyle konuşurken karşı taraftan geç mesaj gelince genelde kafamızda senaryo üretmeye meyilli oluruz.
"Mesajı gördü ama cevap yazmadı. " " Son görülmesi de açık. "
"Acaba başka birisi ile mi konuşuyor? " " Bir şey mi oldu? Benden sıkıldı mı? "
Partnerin telefonunu kontrol etmek, sürekli acaba beni seviyor mu? Sevgisi bitti mi? Gibi sorular sormak yani bir güvence istemek, sosyal medyasını takip etmek gibi kontrol dürtüleri sergileriz.
İlişkilerde kontrol davranışları çoğunlukla bu düşüncelerle başlar. Kaygı yükselir ve kişi rahatlamak için bir şeyler yapmaya meyilli olur. İşte tam bu kısımda kontrol devreye girer. İlişkilerde kontrol davranışları, partnerini ya da ilişki dinamiğini belirsizlikten korumak amacıyla geliştirdiği girişimlerdir. Bu davranışlar güven sağlama çabası gibi görünse de çoğu zaman kaygı temellidir.
Peki bu davranışların altında yatan duygular nelerdir?
Terk edilme korkusu bu davranışların en güçlü tetikleyicilerinden biridir. Kişi bilinç düzeyinde "Ben terk edilmekten korkuyorum." diyemez. Daha çok " güvenmek zor " diyebilir. Ama duygusal düzeyde " Beni bırakabilir. " diye düşünebilir.
Kontrol çoğu zaman yetersizlik hissinden doğabilir. Kişi ben yeterince iyi değilsem, karşı taraf daha iyisini bulabilir gibi düşünebilir. Kendini sürekli kıyaslayabilir, küçük bir mesafeyi sevgisizlik olarak görebilir. Yani kontrol aslında benlik saygısını koruma girişimidir.
Birey güvensizlik yaşıyorsa yani dünyaya veya ilişkilerin kalıcılığına kontrol onun için kaotik bir dünyada düzen yaratma çabasıdır. İlişkilerde kontrol davranışları çoğu zaman güven arayışı gibi görünür ancak buradaki asıl mekanizma gerçek kontrol değil de kontrol yanılsamasıdır.
Sonuç olarak ilişkilerde görülen kontrol davranışları aslında gerçek güvenden ziyade kontrol yanılsamasıdır. Kişi mesajları takip ettiğinde, karşı tarafı yönetmeye çalıştığında kendini güvende hisseder. Ancak bu geçicidir, kalıcı değildir. Kontrol azaldıkça kaygı artıyor gibi görünse de uzun vadede sağlıklı olan , kontrol etmeye çalışmak yerine güven duygusunu içeriden inşa edebilmektir.
Uzm.Psk. Mustafa Cem Oğuz
Stj.Psk. Zübeydenur Genç
