DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB); dikkat dağınıklığı, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik gibi temel belirtilerle kendini gösteren, bireyin sosyal ve akademik yaşamını olumsuz etkileyen davranışsal bir bozukluktur. Genellikle ilkokul yıllarında fark edilen bu durum, hem çocukluk hem de yetişkinlik döneminde farklı semptomlarla seyredebilir. Erken teşhis ve doğru müdahale planı, bireyin yaşam kalitesini artırmak açısından kritik bir öneme sahiptir.

Çocuklarda ve Yetişkinlerde DEHB Belirtileri

DEHB belirtileri yaş gruplarına göre farklılık gösterebilir. Çocukluk döneminde daha çok fiziksel hareketlilik ve odaklanma güçlüğü ön plandayken, yetişkinlikte organizasyonel sorunlar dikkat çeker.

• Çocuklarda Gözlenen Belirtiler: Ödev ve görevlerden çabuk sıkılma, sürekli hayallere dalma, kişisel eşyaları sık sık kaybetme, oturduğu yerde sabit kalamama, sıra beklemekte zorlanma ve çevresel uyaranlarla dikkatin kolayca dağılması.
• Yetişkinlerde Gözlenen Belirtiler: Odaklanma sorunları, karar alma ve sürdürme süreçlerinde yaşanan zorluklar, zaman yönetimi ve yapılacak işleri organize etme konusunda çekilen güçlükler.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunun Üç Temel Tipi

DEHB, bireyde baskın olan belirtilere göre üç ana kategoriye ayrılmaktadır:

1. Hiperaktivite Baskın Tip: Bu bireylerde yüksek enerji, yerinde duramama, huzursuzluk ve ortama uyum sağlayamama görülür. Düşünmeden konuşma ve başkalarının sözünü kesme gibi dürtüsel davranışlar yaygındır.
2. Dikkat Eksikliği Baskın Tip: Odaklanma güçlüğü, uzaklara dalıp gitme ve bir işi sürdürmede zorlanma temel özelliklerdir. Bu tipteki bireyler genellikle dağınık davranışlar sergilerler.
3. Birleşik Tip: Bu bozukluğun en karmaşık formu olarak kabul edilir. Bireyde hem hiperaktivite hem de dikkat eksikliği belirtileri aynı anda ve belirgin şekilde gözlemlenir.

DEHB’nin Nedenleri ve Risk Faktörleri

DEHB, beyindeki yapısal ve nörokimyasal farklılıklardan kaynaklanan biyolojik tabanlı bir bozukluktur. Yapılan araştırmalar, bu durumun ortaya çıkmasında genetik faktörlerin %80-90 oranında rol oynadığını göstermektedir. Sanılanın aksine, hatalı ebeveyn tutumları DEHB’ye neden olmaz; ancak mevcut belirtilerin şiddetini artırabilir veya ek psikolojik sorunlara zemin hazırlayabilir.

Genetik ve çevresel etkileşimler; beynin frontal lob (ön bölge), striatum ve beyincik bölümlerinde gelişimsel eksikliklere yol açabilir. Sağlıklı bir doğum süreci ve toksinlerden uzak bir çevre, semptomların ileride daha hafif seyretmesine yardımcı olabilir.

Teşhis ve Tedavi Süreçleri

Net bir DEHB tanısı konulabilmesi için çocuğun okul dönemine gelmesi ve belirtilerin en az altı ay sürmesi beklenir. Teşhis aşamasında nöropsikolojik testler, nörolojik incelemeler, kan tahlilleri ve gerekli görüldüğünde EEG uygulamalarından faydalanılır.

Psikoterapi ve Sosyal Beceri Eğitimi

Tedavi sürecinde akademik ve sosyal beklentileri karşılamak adına sosyal beceri eğitimleri verilir. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) odaklı müdahaleler ile şu alanlarda gelişim hedeflenir:

• Akran iletişimi ve öfke yönetimi
• Davranış kontrolü ve özdenetim mekanizması
• Hareketlilik ve dürtüselliğin azaltılması
• Aileye yönelik psikoeğitim çalışmaları

İlaç Tedavisi ve Uzman Desteği

Davranışçı tedavilerin yetersiz kaldığı durumlarda, hekim kontrolünde hiperaktivite ilaçları kullanılabilir. Özellikle belirtileri ciddi düzeyde olan hastalarda, merkezi sinir sistemi aktivitesini düzenleyen psikostimülanlar tercih edilir. İlaç kullanımı konusunda uzman tavsiyelerine uymak ve aile desteğini sürdürmek, tedavinin başarısı için hayati önem taşır.

Hazırlayanlar: Stajyer Psikolog Muhammed Mustafa Kozak
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz