Erişkinde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
- DEHB, çocuklukta başlayıp erişkinlikte de devam edebilen; dikkat eksikliği, dürtüsellik ve aşırı hareketlilikle karakterize genetik ve çevresel kökenli bir bozukluktur.
- Erişkinlerde iş hayatından sosyal ilişkilere kadar geniş bir alanda işlevsellik kaybına yol açan bu durum, sıklıkla anksiyete ve depresyon gibi diğer psikiyatrik tablolarla birlikte görülebilir.
- Tedavi süreci ilaç ve psikoterapi desteğiyle yürütüldüğünde, bireyin odaklanma becerisi artmakta ve yaşam kalitesinde belirgin bir iyileşme sağlanmaktadır.
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Erişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Nedir?
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocukluk döneminde en sık karşılaşılan psikiyatrik bozukluk olarak tanımlanmaktadır. Yapılan izlem çalışmaları, bu bozukluğun belirtilerinin ergenlik dönemiyle birlikte kendiliğinden kaybolmadığını net bir şekilde ortaya koymuştur. Veriler, DEHB tanısı alan çocukların yaklaşık %80’inde ergenlik döneminde, %50-70’inde ise erişkinlik döneminde belirtilerin devam ettiğini göstermektedir.
Araştırmalar, erişkin popülasyonda DEHB görülme oranının %1.2 ile %7.3 arasında değiştiğini ve ortalamanın %3.4 olduğunu belirtmektedir. Erişkin DEHB, bireyin gelişim dönemine uygun olmayan; dikkati yoğunlaştırma ve sürdürme güçlüğü, dürtüsellik ve aşırı hareketlilik ile karakterize, kalıcı bir sendromdur. Bu durumun kesin nedeni bilinmemekle birlikte, genetik ve çevresel faktörlerin birleşimiyle ortaya çıktığı kabul edilmektedir.
DEHB Alt Tipleri ve Temel Belirtileri
DEHB, klinik görünümüne göre farklı alt tiplere ayrılmaktadır. Bu bozukluk; dikkatsizliğin ön planda olduğu, hareketlilik ve dürtüselliğin ön planda olduğu veya her iki tipin bir arada görüldüğü bileşik tip şeklinde seyredebilir.
Dikkatsizliğin Ön Planda Olduğu Tip Belirtileri
Bu alt tipte bireyler genellikle odaklanma ve organizasyon konularında ciddi sorunlar yaşarlar. Öne çıkan belirtiler şunlardır:
- Ayrıntılara dikkat etmekte zorlanma ve dikkatsizce hatalar yapma.
- Görevlerde veya etkinliklerde dikkatin hızla dağılması.
- Kendisiyle konuşulurken dinlemiyormuş izlenimi verme.
- Verilen yönergelere uyamama, ödev veya görevleri bitirememe.
- Etkinlikleri ve görevleri düzenlemekte zorlanma.
- Konsantrasyon gerektiren işlerden kaçınma eğilimi.
- Görevler için gerekli araç-gereçleri (kalem, kitap, anahtar vb.) kaybetme.
- Günlük işlerde unutkanlık ve dış uyaranlarla dikkatin kolayca dağılması.
Aşırı Hareketlilik ve Dürtüsellik Belirtileri
Bu gruptaki bireylerde fiziksel huzursuzluk ve kontrol mekanizmalarında zayıflık gözlenir. Belirtiler arasında şunlar yer alır:
- Uygunsuz durumlarda huzursuzluk hissi ve sürekli hareket etme isteği.
- Oturduğu yerde kıpırdanma, el ve ayakların sürekli hareket halinde olması.
- Sakin bir şekilde boş zaman geçirmekte zorlanma ve çok konuşma.
- Oturulması beklenen durumlarda yerinden kalkma.
- Başkalarının sözünü kesme veya oyunlara/konuşmalara müdahale etme.
- Sırasını bekleme güçlüğü ve sorular tamamlanmadan cevap verme.
Erişkinlerde DEHB’nin Günlük Hayata Yansımaları
Erişkin dönemde DEHB genellikle gözden kaçabilmekte ve bu kişiler toplum tarafından farklı şekillerde damgalanabilmektedir. Genel itibarıyla erişkinlerde gözlemlenen semptomlar şunlardır:
| Alan | Semptomlar ve Davranışlar |
|---|---|
| İş ve Üretkenlik | Projeleri bitirememe, sık iş değiştirme, işe sık ara verme, zamanı ayarlayamama, erteleme huyu. |
| Sosyal İlişkiler | Evlilik sorunları, sık eş değiştirme, uzun süreli ilişki kurma güçlüğü, patavatsızlık. |
| Psikolojik Durum | Başarısızlık hissi, potansiyeline ulaşamama, öfke kontrol sorunları, düşük hayal kırıklığı tahammülü. |
| Riskli Davranışlar | Tehlikeli araba kullanma, erken yaşta alkol/madde kullanımı, dürtüsel harcamalar. |
| Günlük Rutin | Randevuları unutma, genel düzensizlik, uykuya dalma ve sabah kalkma zorlukları. |
Tanı Süreci ve Eşlik Eden Bozukluklar
Erişkin DEHB tanısı koymak, titiz bir klinik takip gerektiren karmaşık bir süreçtir. Tanı aşamasında çeşitli testlerden yararlanılsa da asıl belirleyici olan klinisyenin klinik gözlemidir. Erişkinlik çağına kadar DEHB'ye sıklıkla başka psikiyatrik tablolar da eklenir.
Anksiyete Bozukluğu, Depresyon ve Bipolar Bozukluk gibi duygu durum bozuklukları DEHB ile birlikte görülebilir. Bazı durumlarda bu ikincil tanılar konulurken, altta yatan asıl neden olan DEHB atlanabilmektedir. Bu nedenle, eşlik eden tüm bozuklukların doğru teşhisi ve tedavisi büyük önem taşır.
Tedavi Yöntemleri ve Beklenen Kazanımlar
DEHB tedavisinde ilaç tedavisi ve ilaç dışı yöntemler (eğitim, danışmanlık ve psikoterapi) birlikte yürütülmelidir. Tedavinin temel amacı, bireyin yaşamında oluşabilecek zararları en aza indirmektir. Tedavi süreciyle birlikte şu iyileşmeler hedeflenir:
- Huzursuzluk ve hareketlilik hali azalır, odaklanma süresi artar.
- İş yerindeki performans ve akademik başarı yükselir; projeler tamamlanabilir hale gelir.
- Dinleme becerileri geliştiği için sosyal ve ailevi ilişkiler düzelmeye başlar.
- Acelecilik ve öfke patlamaları azalır, birey düşünerek hareket etmeye başlar.
- Alkol/madde kötüye kullanımı ve trafik kazası gibi riskli durumların önüne geçilir.
Bu belirtilerdeki küçük oranlı iyileşmeler dahi, bireyin hayat kalitesinde oldukça yüksek oranda artış sağlamaktadır.
Dr. Sabri Burhanoğlu
