Davranım ve Karşı Gelme Bozukluğu

Davranım Bozukluğu Nedir?

İngilizcede "tavır ve hareket" anlamına gelen "conduct" sözcüğü, bilimsel literatürde çocukların toplumsal beklentilere ve değerlere uyum sağlayan ya da sağlamayan tutumlarını betimlemek için "davranım" terimiyle karşılanır. Çocukluk döneminde görülen her yaramazlık veya haylazlık bir bozukluk olarak nitelendirilmez. Sağlıklı çocuklarda görülen başkaldırı ve karşı gelme davranışları genellikle geçici ve ikna edilebilir niteliktedir.

Davranım Bozukluğu (DB) tanısı için şu temel özelliklerin bulunması gerekir:

• Davranışların yineleyici ve sürekli olması.
• İnatçı bir biçimde uzun süre devam etmesi.
• Çocuğun aile, okul ve toplumla olan ilişkilerinin belirgin şekilde bozulması.
• Çocuğun engellenmeye karşı dayanma gücünün düşük olması.

Davranım Bozukluğu Klinik Belirtileri ve Tanı Ölçütleri

DSM-IV tanı ölçütlerine göre, son 12 ay içinde aşağıdaki belirtilerden en az üçünün (ve son 6 ayda en az birinin) görülmesi durumunda Davranım Bozukluğu tanısı değerlendirilir. Bu bozukluk; başkalarının temel haklarının saldırıya uğradığı ve toplumsal kuralların hiçe sayıldığı bir örüntüdür.

1. İnsanlara ve Hayvanlara Karşı Saldırganlık

• Başkalarına kabadayılık etmek, gözdağı vermek veya korkutmak.
• Sık sık kavga ve dövüş başlatmak.
• Ciddi fiziksel yaralanmalara yol açabilecek silahlar (taş, bıçak, kırık şişe vb.) kullanmak.
• İnsanlara veya hayvanlara karşı fiziksel acımasızlık sergilemek.
• Başkasının gözü önünde hırsızlık yapmak (yağma, kapkaç).
• Birini cinsel etkinliğe zorlamak.

2. Eşyalara Zarar Verme ve Sahtekarlık

• Ciddi hasar verme amacıyla isteyerek yangın çıkarmak.
• Başkalarının malına ve mülküne kasten zarar vermek.
• Bir başkasının evine, binasına veya aracına zorla girmek.
• Çıkar sağlamak veya sorumluluktan kaçmak için yalan söylemek.
• Değerli eşyaları kimseye fark ettirmeden çalmak.

3. Kuralların Ciddi Biçimde İhlali

• 13 yaşından önce başlayan, aile yasaklarına rağmen geceyi dışarıda geçirme alışkanlığı.
• En az iki kez evden kaçma veya uzun süre geri dönmeme.
• 13 yaşından önce başlayan kronik okul kaçakçılığı.

Başlangıç Yaşı ve Şiddet Dereceleri

Davranım Bozukluğu, başlangıç yaşına göre iki ana gruba ayrılır:

1. Çocuklukta Başlayan Tip: Belirtilerin 10 yaşından önce ortaya çıkmasıdır. Erken müdahale ile kontrol altına alınabilir.
2. Ergenlikte Başlayan Tip: 10 yaşından önce belirti görülmez. Bu tipte, aile işbirliğinin yetersizliği durumunda Antisosyal Kişilik Bozukluğu ve madde bağımlılığı riski daha yüksektir.

Hastalığın Şiddet Skalası:

Davranım Bozukluğunun Nedenleri

DB'nin oluşumunda biyolojik, ailesel, psikolojik ve sosyokültürel faktörler karmaşık bir etkileşim içindedir.

• Biyolojik Faktörler: Bebeklik dönemindeki "zor çocuk" mizacı ile DB arasında ilişki saptanmıştır. Genetik yatkınlık ve çevre etmenleri birlikte rol oynar.
• Ailesel Etmenler: Parçalanmış aile yapısı, babanın antisosyal özellikleri veya bağımlılığı, annede depresyon, sert disiplin yöntemleri veya aşırı hoşgörülü/sınırsız tutumlar risk faktörleridir.
• Taciz ve Kötü Muamele: Fiziksel tacize uğrayan çocuklar, kendilerini ifade edemedikleri için şiddete yönelebilir ve zararsız durumları bile tehdit olarak algılayabilirler.
• Psikolojik Etmenler: Rol modellerin zayıf olması, ego idealinin gelişememesi ve düşük engellenme toleransı toplumsal normların benimsenmesini zorlaştırır.

Tedavi Yöntemleri ve Yaklaşımlar

Tedavide çocuk, aile ve sosyal çevreyi kapsayan psikoterapötik yaklaşımlar esastır. Etkin tedavi edilmeyen vakalar, yetişkinlikte Antisosyal Kişilik Bozukluğu riski taşır.

Öne Çıkan Tedavi Teknikleri:

• Sosyal Beceri Eğitimi: 6-11 yaş grubunda iletişim becerilerini geliştirmeyi hedefler.
• Ebeveyn Yönetimi Eğitimi: Ailenin disiplin yöntemlerini ve çocukla olan etkileşimini düzenler.
• Bilişsel Problem Çözme: Çocuğa "ne yapacağından" ziyade "nasıl yapacağını" düşünmeyi öğretir.
• Duygusal Eğitim: Duyguları tanıma, isimlendirme ve yönetme becerisi kazandırılır.
• ABC Modeli: Davranışın öncülleri (A), davranışın kendisi (B) ve sonuçlarının (C) analiz edilerek değiştirilmesidir.

Karşı Gelme Bozukluğu (KGB)

Toplumsal normlara ve başkalarının haklarına doğrudan bir saldırı olmaksızın; olumsuz, düşmanca ve karşı çıkma tarzındaki davranışlarla karakterize bir bozukluktur.

Tanı Ölçütleri (En az 6 ay süreyle):

• Sık sık hiddetlenme ve büyüklerle tartışma.
• Kurallara ve isteklere kasten uymama.
• Başkalarını bilerek kızdırma ve kendi suçları için başkalarını suçlama.
• Alınganlık, kin gütme ve intikam alma isteği.

Not: Bu belirtiler Davranım Bozukluğu veya Antisosyal Kişilik Bozukluğu kriterlerini karşılamamalıdır.

Okul Ortamında Destek Stratejileri

Eğitimciler ve okul yönetimi, DB'li çocukların uyum sürecinde şu adımları izlemelidir:

• Etiketlemeden Kaçınma: Çocuğun durumu istismar etmesine engel olunmalıdır.
• Güçlü İletişim: Öğretmen, aile ve danışman arasında sürekli bilgi akışı sağlanmalıdır.
• Sorumluluk Verme: Okul aktivitelerine katılım teşvik edilerek benlik saygısı artırılmalıdır.
• Net Kurallar: Kurallar açıkça belirtilmeli ancak gerekli durumlarda esneklik tanınmalıdır.

Uzman Klinik Psikolog Hemra Mamiyev