ÇARESİZLİK ÖĞRENİLİR Mİ?
- Öğrenilmiş çaresizlik, bireyin kontrolü elinde tutabileceği durumlarda bile geçmişteki olumsuz deneyimleri nedeniyle çaba göstermekten vazgeçmesi ve pasif kalmasıdır.
- Bu durum bireylerde motivasyonel isteksizlik, duygusal çöküntü ve eylemler ile sonuçlar arasında bağ kuramama gibi bilişsel sorunlara yol açar.
- Kişisel özgüven eksikliği ve kadercilik anlayışıyla pekişen bu süreç, hem bireysel faktörlerden hem de değişime kapalı toplumsal yapılardan kaynaklanmaktadır.
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Öğrenilmiş Çaresizlik: Psikolojik Bir Engel Olarak Pasif Direnç
Bazen hayatın akışında ne yaparsanız yapın hiçbir şeyin değişmeyeceğine, çabalarınızın sonuçsuz kalacağına dair bir inanca kapıldığınız olur mu? İsteklerinizin gerçekleşme ihtimali olsa dahi, geçmişteki olumsuz deneyimleriniz nedeniyle çaba göstermekten vazgeçmek, psikoloji biliminde öğrenilmiş çaresizlik olarak tanımlanmaktadır. Bu durum, bireyin kontrolü elinde tutabileceği anlarda bile pasif kalmasına neden olan derin bir inanç sistemidir.
Öğrenilmiş Çaresizlik Kavramının Tanımı ve Kapsamı
Öğrenilmiş çaresizlik, kontrol edilemeyen olaylarla sık karşılaşan bir canlının, durumu değiştirmesinin mümkün olduğu sonraki aşamalarda dahi olayları etkileyemeyeceğine inanmasıdır. Aktan ve Yay (2016) tarafından yapılan tanıma göre bu kavram; sürekli başarısızlık yaşanması sonucu oluşan, gelecekteki benzer durumlarda da başarıya ulaşmanın imkansız olduğu düşüncesidir. Bu inanç yerleştiğinde birey, özgüven ve cesaret kaybı yaşayarak başarıya ulaşabileceği durumlarda dahi harekete geçmemeyi tercih eder.
Kontrol Kaybının Üç Temel Boyutu
Öğrenilmiş çaresizlik, bireyler üzerinde ciddi bir kontrol kaybı yaratarak onları motivasyonel, duygusal ve bilişsel düzeyde etkiler. Bu etkiler bireyin psikolojik sağlığını ve sosyal uyumunu doğrudan belirler. Aşağıdaki tabloda bu kontrol kaybı türleri ve etkileri özetlenmiştir:
| Kontrol Kaybı Türü | Temel Özellikleri ve Etkileri |
|---|---|
| Motivasyonel | Durumu değiştirme ve kontrol etme isteğinin yok olması; çevresel olaylara tepki vermede isteksizlik. |
| Duygusal | Çaresizlik inancının derinleşmesi; anksiyete, stres, umutsuzluk ve depresyon gibi ruhsal sıkıntılar. |
| Bilişsel | Eylemler ile sonuçlar arasında bağ kuramama; süreci kavramada zorluk ve toplumsal kurallara yabancılaşma (anomi). |
Öğrenilmiş Çaresizlik İçindeki Bireylerin Temel Özellikleri
Bu psikolojik durumu deneyimleyen bireylerin belirli davranış kalıpları sergilediği gözlemlenmektedir. Potansiyellerinin farkında olmama ve belirgin bir özgüven eksikliği, bu bireylerin en temel özellikleridir. Karşılaşılan sorunlarda sorumluluk almak yerine suçu başkalarına yükleme eğilimi gösterirler.
Öğrenilmiş çaresizlik yaşayan kişilerin diğer belirgin özellikleri şunlardır:
- Kendi problemlerini çözmek yerine bir kurtarıcı beklerler.
- İnsan davranışlarının olaylar üzerinde etkisiz olduğuna inanarak kadercilik anlayışını benimserler.
- Başarısız oldukları konularda başkalarının da başarısız olacağını savunarak çevrelerini olumsuz etkilerler.
- Konuşmalarında "Böyle gelmiş böyle gider" veya "Hiçbir şey değişmeyecek" gibi sınırlayıcı genellemeler kullanırlar.
Öğrenilmiş Çaresizliğin Nedenleri: İçsel ve Dışsal Faktörler
Öğrenilmiş çaresizliğin ortaya çıkış nedenleri üzerine birçok bilimsel görüş mevcuttur. Marks'a göre; başlangıç eksikliği, başaramama düşüncesi, motivasyonel eksiklik ve kontrolsüzlük bu durumun temel tetikleyicileridir. Bu faktörler bireyin kendisinden kaynaklanan içsel nedenler olarak sınıflandırılır.
Bireysel faktörlerin yanı sıra, çevresel ve toplumsal dış faktörler de çaresizliğin öğrenilmesinde kritik rol oynar:
- Değişime Açık Toplumlar: Yeniliklere açık toplumlarda bireyler, sorunlarla başa çıkmak için çaba göstermeyi öğrenir ve bu davranıştan uzaklaşır.
- Değişime Kapalı Toplumlar: Mevcut durumu kabullenen ve yeniliğe direnç gösteren toplumlarda, bireylerin çaresizliği öğrenme ve gayret göstermekten kaçınma eğilimi daha yüksektir.
Sonuç olarak öğrenilmiş çaresizlik, bireylerin sosyal ve toplumsal olaylar karşısındaki tutumlarını şekillendiren, kişisel gelişimi engelleyen ve ciddi psikolojik bozukluklara zemin hazırlayabilen bir fenomendir.
Hazırlayanlar:
Uzm. Psk. Damla KANKAYA
Psikolog Tuğçe YILDIRIM
KAYNAKÇA:
- Aktan, C. C., & Yay, S. (2016). ÖĞRENİLMİŞ ÇARESİZLİK ve DEĞİŞİME KARŞI PASİF DİRENÇ. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 8(2), 59-66.
- Bahadır Yılmaz, E. (2015). Şiddete Maruz Kalan Kadınlara Uygulanan Güçlendirme Programının Kendilik Değerini Artırmaya ve Stresle Başetme Biçimlerine Etkisi.
- Gökkaya, V. B. (2015). ÇARESİZLİĞİ ÖĞRENEN KADIN: ÖĞRENİLMİŞ ÇARESİZLİK. Electronic Turkish Studies, 10(14). 61-62
