Aşırı kontrolcülük
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu ve Kontrol Mekanizması
Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu (OKKB) tanısı alan bireylerde en sık karşılaşılan durumların başında aşırı kontrolcülük gelmektedir. Bu bireyler, terapi seanslarını dahi kontrol altında tutmaya çalışarak bu tutumu hayatın her alanına yayarlar ve çevrelerindeki kişilerin yaşam kalitesini ciddi şekilde kısıtlarlar. Bu kontrol mekanizmasının temelinde, narsisistik bireylerde de gözlemlenen "aşırı telafi başa çıkma stratejisi" yatmaktadır.
Narsisistik Kişilik ve Aşırı Telafi İlişkisi
Narsisistik kişilik bozukluğuna sahip bireylerin zihinleri çoğunlukla güzellik, statü ve başarıyla meşguldür. Kendilerini özel ve üstün gören bu kişiler, "sıradan" olarak nitelendirdikleri bireyleri küçümseme eğilimindedirler (Ronningstam, 2009). Birçok kuramcıya göre narsisistik bireyler; temelde var olan boşluk, yalnızlık ve aşağılık duygularını aşırı telafi ederek büyüklenmeci bir benlik geliştirirler.
Zorluklarla Başa Çıkma Yöntemleri
Hayatta karşılaşılan ve üstesinden gelinemeyeceği düşünülen zorluklar karşısında bireyler genellikle üç temel başa çıkma stratejisinden birini geliştirirler:
- Teslim Olma: "Tekrar zorlanımı" olarak adlandırılan bu durumda kişi, acı veren yaşantılara boyun eğer. Geçmişteki acı olayların zihinde veya davranışta tekrar edilmesi, aslında bu olaylara hükmetme girişimidir. Bu kişiler genellikle bağımlı, boyun eğici ve onay arayıcı bir yapı sergilerler.
- Kaçınma: Acı veren durumlardan uzak durmayı tercih eden bu grupta; sosyal fobi, agorafobi ve Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) gibi kaçıngan kişilik özellikleri baskındır.
- Aşırı Telafi Etme: Kontrolcü hastalarda en sık görülen yöntemdir. Kişi, geçmişteki olumsuz deneyimleri tekrar yaşamamak adına hayatın tüm alanlarında mutlak kontrolü elinde tutmaya çalışır.
Travma ve Aşırı Kontrolcülük Arasındaki Bağ
Aşırı kontrolcülük, aşırı telafi tepkisinin spesifik bir çeşididir. Tıpkı narsisistik bireylerde olduğu gibi, burada da geçmiş deneyimlerin yarattığı çaresizliğe karşı bir kontrol ihtiyacı gelişir.
| Durum | Mekanizma | Sonuç |
|---|---|---|
| Geçmiş Travma | Hazırlıksız yakalanılan kayıplar (Örn: Ebeveyn kaybı) | Güvensizlik hissi |
| Psikolojik Tepki | Aşırı telafi stratejisi | Kontrol ihtiyacı |
| Davranışsal Çıktı | Çevre üzerinde tam ve kusursuz kontrol | Hayatın felç olması |
Örneğin; çocuk yaşta hem annesini hem babasını kaybeden bir birey, hazırlıksız yakalandığı bu felaketin bir benzerini yaşamamak için çevresi üzerinde kusursuz bir kontrol kurmaya çalışabilir. Geçmişte yaşanılan travmaların şiddeti arttıkça, bireyin sergilediği kontrol davranışlarında da doğru orantılı bir artış gözlemlenir.
Uzman Psikolog Nurullah Sarı
