Stres: Tehdit Algısından Bedensel Yanıta Uzanan Psikolojik Bir Süreç
Stresin Psikolojik Tanımı
Psikolojide stres, yalnızca yaşanan olayla değil; bireyin o olayı nasıl değerlendirdiğiyle
ilgilidir. Aynı durum, bir birey için yönetilebilirken başka bir birey için tehdit edici olabilir.
Bu farkı belirleyen temel unsur, bireyin bilişsel değerlendirme süreçleridir.
Stres şu sorularla şekillenir:
“Bu durum benim için ne anlama geliyor?”
“Bununla baş edebilir miyim?”
“Kaynaklarım yeterli mi?”
Bu değerlendirme süreci, stresin şiddetini belirler.
Fizyolojik Stres Yanıtı
Stres algılandığında, organizma hayatta kalmaya yönelik otomatik bir yanıt başlatır. Bu
süreçte:
Sempatik sinir sistemi aktive olur
Kortizol ve adrenalin salınımı artar
Kalp atışı hızlanır
Kaslar gerilir
Dikkat daralır
Bu yanıt kısa vadede koruyucudur. Ancak stres sürekli hale geldiğinde beden, sürekli
alarm durumunda kalır ve bu durum tükenmeye yol açar.
Akut ve Kronik Stres
Akut stres, kısa süreli ve duruma özgüdür. Sınav, sunum, ani bir kriz gibi durumlarda ortaya
çıkar ve genellikle stres kaynağı ortadan kalktığında azalır.
Kronik stres ise uzun süre devam eder:
Sürekli iş baskısı
Çözülemeyen ilişki sorunları
Travmatik yaşam koşulları
Süregelen belirsizlik
Kronik stres, depresyon, anksiyete bozuklukları, psikosomatik rahatsızlıklar ve bağışıklık
sistemi sorunlarıyla yakından ilişkilidir.
Stres ve Psikolojik Dayanıklılık
Her birey aynı stresörlere aynı şekilde tepki vermez. Psikolojik dayanıklılığı yüksek bireyler:
Esnek düşünme becerilerine sahiptir
Duygularını düzenleyebilir
Sosyal destekten faydalanabilir
Kendilik algıları daha dengelidir
Dayanıklılık, doğuştan gelen bir özellikten ziyade geliştirilebilir bir kapasitedir.
Stresle Baş Etme Mekanizmaları
Stresle baş etme yolları temelde iki grupta ele alınır:
Problem odaklı baş etme (durumu değiştirmeye yönelik)
Duygu odaklı baş etme (duyguyu düzenlemeye yönelik)
Sağlıklı baş etme stratejileri; kaçınma, bastırma veya inkâr yerine farkındalık ve
düzenleme becerilerini içerir.
Sonuç
Stres, yaşamın kaçınılmaz bir parçasıdır; ancak nasıl algılandığı ve nasıl yönetildiği
belirleyicidir. Stresin zararlı etkileri, çoğu zaman stresörün kendisinden değil; bireyin bu
stresle yalnız kalmasından kaynaklanır. Anlamak, düzenlemek ve destek almak; stresin
yıkıcı değil dönüştürücü olmasını sağlar.
Hazırlayan:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
