ŞEKER HASTALIĞI

Diabetes Mellitus (Şeker Hastalığı) Nedir?

Diabetes Mellitus (DM), kanda şeker seviyesinin normalin üzerine çıkmasıyla karakterize olan, kronik bir metabolizma hastalığıdır. Hastalık; ağız kuruluğu, aşırı iştah veya iştahsızlık, sık idrara çıkma (özellikle gece), kilo kaybı ve bulanık görme gibi belirtilerle kendini gösterir. Erken teşhis edilmediğinde ayaklarda yanma, uyuşma, tekrarlayan enfeksiyonlar ve kronik yorgunluk gibi yaşam kalitesini düşüren şikayetlere yol açar.

Şeker Hastalığının Nedenleri ve Oluşum Mekanizması

Hastalığın temel nedeni, pankreas tarafından salgılanan insülin hormonunun yetersizliği veya dokuların bu hormona karşı direnç göstermesidir. Tedavi süreci, hastalığın başlangıç mekanizmasına göre kişiye özel olarak planlanır.

Tip 1 Diyabet: İnsülin Bağımlı Form

Genellikle genç yaşlarda ve zayıf bireylerde görülen bu formda, vücutta insülin üretimi yetersizdir. Tanı anında C-peptit düzeyleri düşük saptanır. Pankreas hücrelerine karşı antikor varlığı ve organ yapısı USG veya ileri görüntüleme yöntemleriyle incelenir. Bu hastaların tedavisinde eksik olan insülin hormonunun dışarıdan verilmesi zorunludur.

Tip 2 Diyabet ve İnsülin Direnci

Erişkin yaşlarda, fazla kilolu ve ailesinde diyabet öyküsü olan kişilerde daha sık görülür. Süreç genellikle şu şekilde işler:

• Ektopik Yağlanma: İç organlar ve kas dokusu etrafında biriken yağlar, insülinin hücre üzerindeki sinyal mekanizmasını bozar.
• İnsülin Direnci: İnsülin reseptöre bağlansa da şekeri hücre içine taşıyacak proteinler harekete geçemez.
• Hiperinsülinemi: Pankreas, şekeri düşürmek için daha fazla insülin üretir; bu durum zamansız kan şekeri düşüşlerine ve daha fazla kilo alımına neden olur.

Diyabetin Diğer Nedenleri ve Sınıflandırılması

Şeker hastalığı sadece yaşam tarzına bağlı gelişmez; birçok farklı faktör bu tabloya neden olabilir:

• Genetik Faktörler: Beta hücre fonksiyonu veya insülin etkisindeki genetik defektler.
• Pankreas Hastalıkları: Pankreatit, travma, kistik fibrozis veya neoplazi.
• Endokrinopatiler: Akromegali, Cushing Sendromu ve hipertiroidi.
• İlaçlar: Glukokortikoidler, statinler, tiazid diüretikler ve bazı antipsikotikler.
• Enfeksiyonlar: Konjenital kızamıkçık, sitomegalovirüs ve kabakulak.
• Genetik Sendromlar: Down, Klinefelter ve Turner sendromları.
• Gestasyonel DM: Gebelik döneminde ortaya çıkan şeker hastalığı.

Tedavinin Temel Taşı: Yaşam Tarzı Değişikliği

Hiçbir ilaç, yaşam tarzı değişikliği kadar kan şekerini düşürmede etkili değildir. Bu değişim iki ana koldan oluşur:

1. Bireysel Beslenme Planı

Diyet, aç kalmak değil; kişinin yaşına, çalışma temposuna ve gıda toleransına uygun bir dengeli beslenme programıdır. İhtiyaç fazlası alınan her gıda yağ olarak depolanır ve inflamasyonu tetikleyerek insülin direncini artırır.

2. Fiziksel Aktivite ve Egzersiz

Haftada en az 5 gün, 30 dakika orta şiddette egzersiz (konuşulabilen ancak şarkı söylenemeyen tempo) önerilir. Egzersiz; yağ yakımını hızlandırır, bağışıklığı güçlendirir ve depresyon riskini azaltır.

Diyabetin Yol Açabileceği Organ Hasarları (Komplikasyonlar)

Şeker hastalığı kontrol altına alınmazsa vücutta geri dönüşü olmayan hasarlara yol açabilir:

• Böbrek yetmezliği ve idrarda protein kaçağı.
• Görme kaybı (Retinopati).
• Kalp krizi ve beyin damar tıkanıklıkları (Felç).
• Sinir ucu harabiyeti (Nöropati) ve dirençli ağrılar.
• Diyabetik Ayak: Yara iyileşmesinde gecikme ve uzuv kaybı riski.

Takip Parametreleri ve Hedef Değerler

İdeal bir diyabet takibinde hedeflenen değerler şunlardır:

• Açlık Kan Şekeri: 70-120 mg/dL
• Tokluk Kan Şekeri: 120-160 mg/dL
• HbA1c: Üç aylık ortalama şeker takibi.
• Diğer: LDL kolesterol takibi, böbrek fonksiyon testleri ve yıllık göz/ayak muayenesi.

Medikal Tedavi ve İnsülin Kullanımı Hakkında Yanlış Bilinenler

Medikal tedavi; hastanın kilosuna, ek hastalıklarına (kalp, böbrek, karaciğer) ve pankreas rezervine göre düzenlenir.

İnsülin kullanımı bir bağımlılık değil, bir gerekliliktir. Tip 1 diyabetliler için hayati önem taşırken, Tip 2 diyabetlilerde pankreası dinlendirmek ve "şeker toksisitesini" ortadan kaldırmak için geçici veya kalıcı olarak kullanılabilir. Tedavideki temel amaç, organ hasarlarını durdurmaktır.

Önemli Not: Tanı konulduktan sonraki ilk 1 yıl içinde uygun tedavi ve yaşam tarzı değişikliği sağlandığında, hastalıktan kurtulma oranı %77'dir. Erken tanı ve doğru uzman yönetimi yaşam kalitesini korur.

Kaynakça:

1. Türkdiab Diyabet Tanı ve Tedavi Rehberi 2019
2. TEMD Diabetes Mellitus ve Komplikasyonlarının Tanı, Tedavi ve İzlem Kılavuzu 2022