Kişilik bozuklukları nelerdir?
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Kişilik Bozukluğu Nedir? Genel Özellikleri ve Yaygınlığı
Kişilik yapısının uyuma dönük olmadığı, esneklikten yoksun kaldığı, işlevsel bozukluklara ve öznel rahatsızlıklara yol açtığı durumlarda kişilik bozukluğu tanısından söz edilir. Bu bozukluklarda bireyin sergilediği normal dışı davranışlar kendisini rahatsız etmez; aksine bu durum kişiye haz verici gelebilir. Ancak bu tablo, kişilerarası ilişkilerde ciddi bozulmaları beraberinde getirir.
Kişilik bozukluğu olan bireylerde bilişsel yetiler, duygulanım ve düşünce yapısı sorunludur. Bu duruma sıklıkla psikosomatik hastalıklar, suç işleme eğilimi, madde kullanımı ve bağımlılık eşlik etmektedir. Araştırmalar, kişilik bozukluklarının genel nüfusta %10–20 oranında görüldüğünü ortaya koymaktadır.
Kişilik Bozukluklarında Tedavi ve Süreç
Kişilik bozuklukları genellikle yaşam boyu süren bir yapı arz eder. Tedavi süreçlerinde temel yöntem olarak psikoterapi uygulanırken, ilaç tedavisi ise semptomatik şikayetleri yönetmek amacıyla tercih edilir. Bu bozukluklar tek başına görülebileceği gibi, farklı psikiyatrik rahatsızlıklarla eş zamanlı olarak da ortaya çıkabilir.
Kişilik Bozukluklarının Sınıflandırılması
Kişilik bozuklukları, benzer özelliklerine göre belirli kümeler altında kategorize edilir. Aşağıdaki tabloda bu sınıflandırmanın detayları yer almaktadır:
| Küme Adı | Kapsadığı Kişilik Bozuklukları |
|---|---|
| A Kümesi | Paranoid, Şizoid ve Şizotipal K.B. |
| B Kümesi | Antisosyal, Narsisistik, Histrionik ve Borderline K.B. |
| C Kümesi | Çekingen, Bağımlı ve Obsesif-Kompulsif K.B. |
| BTA (Başka Türlü Adlandırılamayan) | Pasif-Agresif ve Depresif K.B. |
A Kümesi: Garip ve Sıra Dışı Davranışlar
1. Paranoid Kişilik Bozukluğu
Bu bireylerde güvensiz, kuşkucu ve patolojik kıskançlık içeren düşünceler hakimdir. Çevrelerindeki olaylardan tehditkar anlamlar çıkarırlar. Eşlerinden kuşkulanma ve zarar görme korkusu nedeniyle sosyal ilişkilerinde sorun yaşarlar. Temel düşünce yapıları "insanlar olası düşmanlardır" şeklindedir ve temel davranışları sürekli dikkatli olmaktır.
2. Şizoid Kişilik Bozukluğu
Toplumsal ilişkilerden kopma ve duyguların anlatımında kısıtlılık ile karakterizedir. Bu kişiler genellikle yalnız bir yaşam tarzını benimser, cinsel deneyimlere ilgisizdir ve yoğun duygu yaşamazlar. Yerleşik düşünceleri "benim bir dünyam olmalı" iken, önde gelen davranışları toplumdan uzaklaşmadır.
3. Şizotipal Kişilik Bozukluğu
Davranış, düşünce ve görünümde belirgin acayiplikler görülür. Kendilerini özel güçleri olan bireyler olarak görür; telepati, altıncı his veya gaipten sesler duyma gibi olağandışı algısal yaşantılara sahip olduklarına inanırlar.
B Kümesi: Dramatik, Duygusal ve Dürtüsel Davranışlar
1. Antisosyal Kişilik Bozukluğu
Başkalarının haklarını hiçe sayma ve saldırganlık temel özelliktir. Bu tanı 18 yaşından küçüklere konmaz. Çocukluktan itibaren yalan söyleme, hırsızlık ve madde kullanımı görülebilir. Vicdan azabı duymazlar. Temel düşünceleri "kandırılabilecek insanlar var" şeklindedir ve ana davranışları saldırıdır.
2. Borderline (Sınır) Kişilik Bozukluğu
Kimlik duygusu ve ilişkilerde sürekli bir tutarsızlık hakimdir; durumları nevroz ile psikoz arasındadır. Yalnızlığa tahammül edemezler ve boşluk duygusundan şikayet ederler. İnsanları "tümüyle iyi" veya "tümüyle kötü" olarak ayırdıkları için ilişkileri genellikle başarısızdır.
3. Histrionik Kişilik Bozukluğu
Aşırı duygusallık ve ilgi odağı olma arayışı belirgindir. Dikkat çekmek için abartılı davranışlar ve ağlama nöbetleri sergileyebilirler. İlişkileri yüzeyseldir ve telkine oldukça yatkındırlar. Temel düşünceleri "etkilemeliyim", temel davranışları ise rol yapmadır.
4. Narsisistik Kişilik Bozukluğu
Üstünlük duygusu ve empati yapamama ile karakterizedir. Kendi başarılarını abartır, sürekli beğenilmek ister ve başkalarının zayıflıklarını kullanırlar. Benlik duyguları kolayca zedelenebilir. Temel düşünceleri "ben özelim" iken, davranışları kendi önemini abartma üzerinedir.
C Kümesi: Korku ve Kaygı Ağırlıklı Davranışlar
1. Çekingen Kişilik Bozukluğu
Yetersizlik duygusu ve olumsuz değerlendirilme korkusu nedeniyle sosyal ortamlardan kaçınırlar. Kendilerini başkalarından aşağı görürler ancak desteklendiklerinde işlevsel olabilirler. Temel düşünceleri "incinebilirim", temel davranışları ise kaçınmadır.
2. Bağımlı Kişilik Bozukluğu
Kendi başlarına karar vermekte zorlanan, uysal ve boyun eğen kişilerdir. Yalnız kaldıklarında çaresiz hissederler ve bir ilişki bittiğinde derhal yenisini ararlar. Temel düşünceleri "çaresizim", temel davranışları ise bağlanmadır.
3. Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu
Mükemmeliyetçilik, düzen ve kontrol tutkusu ön plandadır. Esneklikten yoksundurlar ve ayrıntılara aşırı odaklanırlar. Karar vermekte zorlanan bu kişiler, genellikle "çalışmak için yaşarlar". Temel düşünceleri "hata yapmamalıyım", temel davranışları ise mükemmeliyetçiliktir.
Diğer Kişilik Bozuklukları (BTA)
- Pasif-Agresif Kişilik Bozukluğu: İşleri ağırdan alan, inatçı ve engelleyici bir yapıdadırlar. Her şeyin en iyisini kendilerinin bildiğine inanırlar. Temel düşünceleri "üzerime çıkılabilir", davranışları ise dirençtir.
- Depresif Kişilik Bozukluğu: Kronik bir mutsuzluk, karamsarlık ve özgüvensizlik hakimdir. Kendini küçük görme, pişmanlık duyma ve keyif alamama temel belirtiler arasındadır.
