TRAVMA VE TRAVMA SONRASI STRES BOZULUĞU (TSSB)

Travma ve Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nedir?

Travma, bireyin fiziksel ve ruhsal dünyasını derinden sarsan, günlük yaşamın olağan akışını bozan her türlü olay olarak tanımlanır. Günümüzde bu terim bazen sadece yüksek stresli durumlar için kullanılsa da tıbbi anlamda ani gelişen; korku, dehşet, panik ve yoğun kaygı uyandıran durumları ifade eder. Bu tür sarsıcı olaylar, bireyin anlamlandırmakta ve alışmakta en çok zorlandığı süreçlerin başında gelir.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), travmatik bir stres kaynağıyla karşılaşmanın ardından ortaya çıkan spesifik bir belirtiler grubudur. Diğer psikolojik rahatsızlıklardan farklı olarak TSSB tanısı için mutlaka net ve açık bir nedenin varlığı araştırılmalıdır. Bu bozukluk, aşırı strese yol açan bir olayın ardından görülen yoğun, uzamış ve bazen gecikmiş bir tepki niteliği taşır. Bu özelliğiyle TSSB, başlama nedeninin açıkça belirlenebildiği tek kaygı bozukluğu olarak kabul edilir.

Travmanın Birey Üzerindeki Sarsıcı Etkileri

Travmatik bir yaşantı, bireyin alışılmış yaşam düzeninde ciddi aksamalara ve yoğun bir kayıp duygusuna neden olur. Bu kayıp sadece somut nesnelerle sınırlı değildir; güvenlik duygusunun, kimliğin, geleceği tahmin etme yetisinin ve yaşam üzerindeki kontrolün yitirilmesini de kapsar. Birey; yakınlarını, arkadaşlarını, evini veya eşyalarını kaybedebileceği gibi, başkalarına olan güvenini ve umutlarını da kaybedebilir.

Travma, kişinin dünyaya ve kendisine yönelik temel inançlarını kökten sarsar. Bu süreçte bireyde şu olumsuz düşünce kalıpları gelişebilir:

• Güvensizlik: "Dünya acımasız bir yer ve ben artık güvende değilim."
• Yalnızlık: "Başkaları güvenilmez, kimse benimle gerçekten ilgilenmeyecek."
• Suçluluk: "Bu felaket benim yüzümden oldu, ben kötü bir insan olduğum için bunu hak ettim."
• Çaresizlik: "Bu olay tekrar olacak ve benim elimden hiçbir şey gelmeyecek."

Travma Türleri ve Sınıflandırılması

Travmatik olaylar, kaynağına göre iki temel başlık altında incelenmektedir. Aşağıdaki tabloda bu ayrım detaylandırılmıştır:

Travmayı Anlamlandırma ve Uyum Süreci

Bireyin yaşadığı travmatik olayı özümseyip anlamlandırma süreci genel olarak beş aşamada gerçekleşir:

1. Şok: Birey kontrolünü tamamen kaybeder. Güvenlik hissi oluşana kadar yoğun bir karmaşa hakimdir.
2. Rahatlama ve Şaşkınlık: Vuruş etkisinin geçmesiyle geçici bir rahatlama görülür, ardından "Neden oldu?" sorularının sorulduğu şaşkınlık dönemi başlar.
3. Kaçınma: Olayı hatırlatan her şeyden uzak durma çabasıdır. Kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede durumun kronikleşmesine neden olur.
4. Yeniden Değerlendirme: Birey olayla hesaplaşır ve yaşadıklarını özümsemeye çalışır. Travma yaşayanların yaklaşık %20'si bu aşamada takılıp kalabilir.
5. Uyum: İyileşmenin son aşamasıdır. Kişinin bu aşamaya ulaşması için şu sorulara içselleştirilmiş yanıtlar vermesi gerekir:
   • Ne oldu ve neden oldu?
   • O an neden öyle davrandım?
   • Şu an neden böyle davranıyorum?
   • Olay tekrar ederse ne yaparım?

Travmatik Etkinin Şiddetini Belirleyen Faktörler

Her birey travmaya aynı tepkiyi vermez ve her bireyin uyum dönemine ulaşması garanti değildir. Travmanın şiddetini ve kronikleşme riskini belirleyen unsurlar şunlardır:

• Olayın Niteliği: Olayın şiddeti, algılanan tehdit düzeyi ve ölüme şahitlik etme.
• Kişisel Geçmiş: Çocuklukta istismar, düşük sosyo-ekonomik düzey, düşük zeka düzeyi ve ailede psikolojik rahatsızlık öyküsü.
• Sosyal Destek: Travma sonrası sosyal destek yoksunluğu ve genel yaşam stresi.
• Bireysel Yatkınlık: Kişinin acıya tahammül eşiği, başa çıkma becerileri ve güvenli bağlanma geçmişi.

Özellikle sosyal desteği yetersiz olan, çocukluk döneminde yeterince korunamayan ve yakın çevresi de kendisiyle birlikte travmatize olan bireylerde kronik TSSB gelişme riski çok daha yüksektir.

Uzm. Psk. Serra Kampeas