FOBİ, BELİRTİLERİ VE TEDAVİSİ

Fobi Nedir? Tanımı ve Kapsamı

Fobi, bir nesne ya da durumla ilgili, mevcut tehlikeyle orantılı olmayan ve kişi tarafından anlamsız olduğu kabul edilen, engelleyici bir korku ve kaçınma durumudur. Ortada gerçek bir tehlike bulunmamasına rağmen, kişinin hayat akışını bozacak düzeyde bir rahatsızlık hissetmesiyle karakterize edilir. Yükseklik, kapalı alanlar veya çeşitli hayvanlar gibi unsurlardan kaynaklanan bu aşırı korkular, bireyin günlük işlevselliğini ciddi ölçüde kısıtlayabilir.

Fobi Belirtileri Nelerdir?

Fobik bir uyaranla karşılaşıldığında vücut hem fiziksel hem de psikolojik tepkiler verir. Bu belirtiler kişiden kişiye değişebilmekle birlikte genel olarak şunlardır:

• Kalp çarpıntısı ve tansiyon değişiklikleri (kan fobisinde tansiyon düşmesi yaygındır),
• Ürperme, tüylerin diken diken olması ve soğuk terleme,
• Nefes darlığı, ağız kuruluğu ve bulanık görme,
• Bayılacakmış gibi hissetme (göz kararması ile birlikte) veya nadiren bayılma,
• Ateş basması, irkilme ve bazen ani idrara çıkma isteği.

Fobilerin Sınıflandırılması

Klinik açıdan fobiler temel olarak iki ana başlık altında incelenmektedir: Özgül fobiler ve sosyal fobiler.

1. Özgül Fobiler

Belirli bir nesne ya da durumla karşılaşıldığında veya karşılaşma beklentisi oluştuğunda ortaya çıkan asılsız korkulardır. Özgül fobiler genellikle yaşamın ilk 20 yılında gelişir. Yapılan araştırmalara göre yaşam boyu görülme sıklığı erkeklerde %7, kadınlarda %16 seviyesindedir.

Bu bozukluğun en tipik özelliği, korku yaratan durumdan kaçınma eğilimidir. Kaçınmanın mümkün olmadığı hallerde ise kişi bu duruma ancak aşırı sıkıntı duyarak katlanabilir. Tanı konulabilmesi için yaşanan korkunun, kişinin mesleki ve toplumsal işlevlerini bozacak kadar yoğun olması şarttır. Özgül fobilerin oluşumunda, çevreden görülen tepkilerin yaşanarak öğrenilmesi büyük bir rol oynar.

Sık Görülen Özgül Fobiler:

• Hayvanlar (Yılan, örümcek, köpek, böcek, fare),
• Doğa olayları (Yükseklik, rüzgar, fırtına),
• Durumsal faktörler (Asansör, kapalı alanlar, uçak, araba kullanma),
• Tıbbi durumlar (Enjeksiyon/iğne, kan, yüksek ses).

2. Sosyal Fobi

Sosyal fobi, başkalarının varlığıyla ilgili, mantıklı olmayan ve ısrarcı bir korku halidir. Genellikle sosyal farkındalığın arttığı ergenlik döneminde başlar. Yaşam boyu görülme sıklığı erkeklerde %11, kadınlarda ise %15'tir. Sosyal fobisi olan bireyler kendilerini birçok alanda yetersiz hissedebilir ve özgüven eksikliği yaşayabilirler.

Sosyal fobik bireylerde gözlemlenen temel davranış ve düşünce kalıpları şunlardır:

1. Sosyal ilişkilere karşı olumsuz yüklemeler yaparlar.
2. Kendi sosyal davranışlarını abartılı ve aşağılayıcı bir düzeyde eleştirme eğilimindedirler.
3. Kendi davranışlarına aşırı odaklanırken, başkalarının davranışlarına daha bağımlı hale gelirler.
4. Kendileriyle ilgili olumlu durumları önemsiz sayarken, yetersiz ve doyumsuz olayları uzun süre anımsarlar.
5. Başarı durumlarında dışsal nedenler ararken, başarısızlık ve hayal kırıklıklarında nedenleri tamamen kendilerinde ararlar.

Sosyal ortamlarda ilgi üzerlerine döndüğünde; yüz kızarması, el ve bacak hareketlerini kontrol edememe, göz temasından kaçınma ve ortamdan uzaklaşma isteği gibi belirtiler gösterirler.

Fobilerin Nedenleri ve Tedavi Yöntemleri

Fobilerin temel nedeni genellikle çocukluk döneminde yaşanan belirgin bir kişilerarası sorundur. Bireyler genellikle, yıllarca kaçındıkları bir durumla mesleki veya sosyal bir zorunluluk nedeniyle yüzleşmek zorunda kaldıklarında tedavi arayışına girerler.

Psikanalitik tedavi yöntemleri, aşırı korku ve kaçınmanın altında yatan bastırılmış çatışmaları ortaya çıkarmayı hedefler. Bu süreçte, bireyin korkularıyla başa çıkabilmesi için "düzeltici duygusal deneyimler" kullanılır.

Fobi Türleri Sözlüğü

Aşağıdaki tabloda, literatürde yer alan çeşitli fobi türleri ve açıklamaları yer almaktadır: