DEHB: Sadece Dikkat Eksikliği Değil, Anlaşılmayı Bekleyen Bir Zihin
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
DEHB Nedir? Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunu Anlamak
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), beynin dikkat, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevlerinden sorumlu sistemlerinin farklı çalışmasıyla ilişkili nörogelişimsel bir durumdur. Toplumda sıklıkla bir karakter zayıflığı veya irade eksikliği olarak yanlış yorumlansa da, DEHB tamamen beyin temelli bir farklılıktır. Bireyler hayatları boyunca "İstersen yaparsın" veya "Biraz daha disiplinli olmalısın" gibi cümlelere maruz kalsalar da, asıl sorun istememek değil, süreci nörolojik olarak sürdürememektir.
DEHB Belirtileri ve Görünüm Biçimleri
DEHB, sanılanın aksine sadece yerinde duramayan çocuklarla sınırlı değildir; özellikle yetişkinlik döneminde daha sessiz ve içsel bir biçimde deneyimlenebilir. Uzmanlar, DEHB tanısını temel olarak dört ana başlık altında inceler:
- Dikkat Eksikliği
- Zamanlama Sorunları
- Dürtüsellik
- Hiperaktivite
Bu dört maddeden en az bir tanesine yönelik belirtileri sağlayan bireylere DEHB tanısı konulabilir. En sık karşılaşılan belirtiler ise şunlardır:
- Başlanan işleri bitirmekte zorlanma ve sık sık erteleme davranışı.
- Dikkatin kolayca dağılması ve zihnin sürekli aktif olması.
- Unutkanlık ve zaman yönetimi konusunda yaşanan kronik güçlükler.
- İçsel huzursuzluk hissi.
Hiperodaklanma Kavramı
DEHB'li bireyler bazen saatlerce bir konuya odaklanamazken, bazen de tek bir ilgi alanına aşırı odaklanabilirler. Bu durum hiperodaklanma olarak adlandırılır. Buradaki temel sorun dikkat eksikliği değil, dikkatin düzenlenmesindeki zorluktur.
DEHB ve Duygusal Dünyaya Etkileri
DEHB sadece bilişsel fonksiyonları değil, bireyin duygusal dünyasını da derinden etkiler. Yıllarca "potansiyelini kullanmayan kişi" olarak etiketlenen bireylerde şu duygusal durumlar gözlemlenebilir:
- Kendini yetersiz hissetme ve özgüven sorunları.
- Eleştiriye karşı aşırı hassasiyet.
- Kolayca hayal kırıklığı yaşama.
- "Tembelim" veya "beceriksizim" gibi olumsuz öz-inançlar geliştirme.
Bu durum bir kapasite sorunu değil, tamamen bir düzenleme sorunudur.
DEHB'li Beyin Nasıl Çalışır?
DEHB'li bir zihin, ilgi, yenilik ve anlam bulduğu durumlarda son derece güçlü bir performans sergileyebilir. Bu bireyler genellikle yaratıcıdır, hızlı düşünür ve kriz anlarında farklı bağlantılar kurarak etkili çözümler üretebilirler. DEHB'li zihni, çok güçlü bir motoru olan ancak etkili bir fren sistemine ihtiyaç duyan bir yarış arabasına benzetmek mümkündür.
| Yanlış İnanış | Bilimsel Gerçek |
|---|---|
| DEHB tembelliktir. | DEHB nörolojik bir düzenleme farklılığıdır. |
| İsterse dikkatini verebilir. | Sorun irade değil, sürdürülebilirlik kapasitesidir. |
| Sadece çocuklarda görülür. | Yetişkinlikte de farklı belirtilerle devam eder. |
DEHB Tedavisi ve Destek Mekanizmaları
DEHB ile yaşarken suçlanmak yerine anlaşılmak, iyileşme sürecinin en kritik parçasıdır. Günümüzde DEHB yönetiminde kullanılan etkili yöntemler şunlardır:
- Psikoeğitim: Durumu tanımak ve anlamlandırmak.
- Terapi: Özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) temelli yaklaşımlar.
- Yapılandırılmış Rutinler: Günlük hayatı kolaylaştıracak çevresel düzenlemeler.
- Psikiyatri Takibi: Uzman kontrolünde süreç yönetimi.
- Öz-şefkat: Kendini suçlamayı bırakarak kendisiyle çalışmayı öğrenmek.
Kaynakça
- American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5. baskı).
- Barkley, R. A. (2015). Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment (4. baskı).
- Nigg, J. T., et al. (2010). Measured gene-by-environment interaction in relation to ADHD. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry.
- Willcutt, E. G. (2012). The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analytic review.
- CHADD (2022). What is ADHD? chadd.org
- Mayo Clinic (2023). ADHD (Attention-deficit/hyperactivity disorder). mayoclinic.org
