Faktör Teorileri-Eysenk'in Kişilik Boyutları ve Cattell'in Kişilik Faktörleri Teorisi
- Faktör teorileri, insan davranışlarını bilimsel temellere oturtmak için faktör analizi yöntemini kullanarak kişiliği ölçülebilir ve hiyerarşik bir yapıda ele alır.
- Hans Eysenck, kişiliği dışadönüklük, duygusal denge ve psikotiklik olmak üzere üç temel boyutta inceleyerek hiyerarşik bir model sunmuştur.
- Raymond Cattell, faktör analiziyle 16 temel kişilik boyutu saptamış ve kişiliği kaynak, yüzey ve dinamik özellikler gibi katmanlı kavramlarla açıklamıştır.
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Faktör Teorileri ve İnsan Davranışının Bilimsel İncelenmesi
İnsan davranışlarının incelenmesinde belirli faktörlerin saptanması gerektiğini savunan faktör teorileri, geniş örneklem grupları üzerinde yürütülen istatistiksel çalışmaların önemini vurgular. Bu teorisyenler, faktör analizi yöntemini kullanarak davranış boyutlarının hem genel hem de özel bileşenlerden oluştuğunu varsaymaktadır. Bireylerin kişilik puanları; test, anket ve ölçme cetvelleri gibi psikolojik araçlarla saptanarak bilimsel bir temele oturtulmaktadır.
Faktör analizi sonucunda elde edilen veriler, davranışın hangi etmenlerden ne oranda etkilendiğini net bir şekilde tanımlar. II. Dünya Savaşı süreci ve sonrasında ivme kazanan bu yaklaşımın en önemli temsilcileri Hans Eysenck ve Raymond Cattell'dir. Bu uzmanlar, kişiliği ölçülebilir ve hiyerarşik bir yapıda ele alarak modern psikolojiye yön vermişlerdir.
Eysenck’in Kişilik Boyutları Teorisi
Eysenck, kişilik teorilerinin çoğunun karmaşık ve ölçülemez kavramlarla dolu olduğunu savunarak, az sayıda fakat özenle seçilmiş kişilik boyutlarının tespit edilmesi gerektiğini iddia etmiştir. Çalışmalarının temelini Allport’a dayandıran Eysenck; Hippocrat, Galen, Wundt ve Jung’un gözlemlerinden de etkilenmiştir. Ona göre kişilik; kalıtım ve çevrenin etkileşimiyle oluşan, insanın gerçek veya gizli davranış örüntülerinin tamamıdır.
Kişiliğin Hiyerarşik Yapısı ve Temel Boyutlar
Eysenck, kişiliğin zihinsel (zeka), değerlendirici (karakter), duygusal (mizaç) ve somatik (yapı) olmak üzere dört temel üzerine kurulduğunu belirtir. Davranışları hiyerarşik bir düzende sınıflandıran Eysenck, başlangıçta iki ana boyut üzerinde durmuştur:
- Dışadönüklük Boyutu: Sosyallik, hareketlilik, canlılık ve baskınlık eğilimlerini kapsar.
- Duygusal Denge Boyutu: Kişinin duygusal olarak ne kadar sık altüst olduğuyla ilgilidir; karamsarlık ve anksiyete arttıkça duygusal dengesizlik (nevrotiklik) artar.
Eysenck’in Dörtlü Kişilik Tipolojisi
Eysenck, içedönüklük/dışadönüklük ve duygusal denge/dengesizlik eksenlerini birleştirerek dört temel kişilik tipi tanımlamıştır. Bu boyutlar bir süreklilik arz eder ve çoğu insan uç noktalardan ziyade orta kısımlarda yer alır.
| Kişilik Boyutu | Temel Özellikler |
|---|---|
| İçedönük / Duygusal Dengeli | Pasif, dikkatli, düşünceli, sakin, denetimli ve güvenilir. |
| Dışadönük / Duygusal Dengeli | Sosyal, arkadaş canlısı, konuşkan, canlı ve lider ruhlu. |
| İçedönük / Duygusal Dengesiz | Sessiz, karamsar, sosyal olmayan, katı ve kaygılı. |
| Dışadönük / Duygusal Dengesiz | Hareketli, atılgan, çabuk heyecanlanan, saldırgan ve huzursuz. |
Eysenck, bu boyutları değerlendirmek için Eysenck Kişilik Envanteri (EPQ) aracını geliştirmiştir. Ayrıca, sinir sisteminin işleyişiyle ilişkilendirdiği psikotiklik adında üçüncü bir boyutun varlığını da ortaya koymuştur.
Cattell’in Kişilik Faktörleri Teorisi
Raymond Cattell, kişiliği insanın belirli bir ortamda ne yapacağını belirleyen faktörler bütünü olarak tanımlar. Faktör analizine dayalı kapsamlı araştırmaları sonucunda 16 temel kişilik boyutu saptamıştır. Cattell’e göre kişilik yapısı; özellik, erg, metaerg, benlik ve özel denklem gibi kavramlarla açıklanan katmanlı bir yapıya sahiptir.
Kişilik Yapısını Oluşturan Temel Kavramlar
Cattell, davranışlara yön veren ve süreklilik sağlayan eğilimleri özellik olarak tanımlar. Bu özellikler kendi içinde üç grupta incelenir:
- Kaynak Özellikler: Kişiliğin temel yapı taşlarını oluşturan derin özelliklerdir.
- Yüzey Özellikler: Kaynak özelliklerin etkileşimi sonucu dışarıdan gözlemlenebilen niteliklerdir.
- Dinamik Özellikler: Kişiyi bir hedefe yönelten, harekete geçirici unsurlardır.
Bunun yanı sıra Cattell, kalıtımsal eğilimleri ifade eden erg ve çevresel faktörlerle şekillenen metaerg kavramlarını geliştirmiştir. Metaerglerin en önemli alt dalları olan sentimentler, bireyin vatanseverlik, din veya benlik algısı gibi belirli nesne ve olaylara karşı gösterdiği dinamik eğilimlerdir.
Kişilik Gelişimi ve Çevresel Faktörler
Cattell, kişilik gelişimini Freud’un kuramı ile öğrenme kuramını birleştirerek açıklar. Gelişimin, erglerin değişmesi ve benlik yapısının örgütlenmesiyle yaş dönemlerini takip ederek oluştuğunu savunur. Bu süreçte aile, okul, iş, akran grupları ve hatta ülke ilişkileri gibi geniş bir çevresel yelpazenin kişiyi tanımada kritik rol oynadığını vurgular.
Kaynakça
- Cüceloğlu, D. (1993). İnsan ve Davranışı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
- Feldman, R. (1997). Essentials of Understanding Psychology. USA: McGraw-Hill.
- Furnham, A. & Heaven, P. (2002). Personality and Social Behaviour. New York: Arnold.
- Hekimoğlu, E. (1997). HSPQ Kişilik Envanterinin Türkçe'ye Adaptasyonu. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi.
- Saltukoğlu, G. (2003). Kişilik Kuramları Ders Notları. Haliç Üniversitesi.
- Yanbastı, G. (1990). Kişilik Kuramları. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
