covid-19 dönemi’nde ‘akla uygun yaşamak’ ve ‘iyilik hali’
11 Mart 2020’de Korona virüs hastalığı 2019 (Covid-19) küresel bir pandemi olarak ilan edilmiştir (Wang ve Lund, 2020. Akt; WHO 2020b). Pandemi, bir hastalığın veya durumun ülkeler ve kıtalar arasında yayılmasıdır. Covid-19 süreci; okulların kapatılması, sosyal mesafe, karantina süreci vb. önlemler nedeniyle yaşam aniden değiştirmiştir. Covid-19’un psikolojik bir etkisinin de olduğu vurgulanmıştır. Bu sürecin sağlık ve psikoloji üzerine etkileri karşımıza iki kavramı çıkarmaktadır; akla uygun yaşamak ve iyilik hali. Bu yazıda da Covid-19 günlerinde akla uygun yaşamak ve iyilik halinin üzerinde durulmuştur.
Kavramlardan ilki akla uygun yaşamaktır. Akıl yürütme yolu ile kişiler; iyiyi veya kötüyü, doğruyu veya yanlışı, bilinen bilgiler ışığında bilinmeyeni anlama, edinilen fikirlerle bağlantı kurarak sonuca ulaşabilme, kıyaslama ve sahip olduğu bilgiler hakkında değerlendirme yapabilmektedir. Hygeia, kişinin hayatını sağlıklı sürdürmesi için akla uygun yaşaması gerektiğini öne sürmüştür. Bu açıklamadan sağlığın yalnızca doktorlar tarafından kazanılamayacağı kişinin kendisinin de önemi vurgulanmaktadır. Bu süreçte akla uygun yaşamak ciddi bir önem taşımaktadır. Akla uygun yaşamaktan kastımız uyulması gereken; sosyal mesafe, maske kullanımı, kişisel temizlik, yaşanılan çevrenin temizliğine ve havalandırmasına dikkat etmek vb. kurallardır. Bu kurallar, hem kendimizi hem de çevremizdeki insanları risk altında bırakmamak için çok önemlidir. Bu virüse karşı “eninde sonunda hepimize bulaşacak” , “bu bizim kaderimiz kurallara uymak bir şeyi değiştirmez” veya “yaşayacağımız varsa yaşarız” mantığında olmak akla uygun düşünmek veya yaşamak değildir. Kişinin Covid-19’u kabul edip kurallara uyması kendi ve çevresindekilerin sağlığını koruması açısından önemlidir.
Kavramlardan ikincisi iyilik halidir. Sağlık, hasta ya da engelli olma durumuna göre değerlendirilecek bir kavram değil; ruhen, bedenen ve sosyal yönden bir iyilik hali olarak tanımlanmaktadır. Bu tanıma göre sağlığın birçok boyutta değerlendirildiği ve iyilik halinin üstünde durulduğu görülmektedir. İyilik hali en yüksek düzeyde sağlıklı olmaya yönelik yapılan davranışlar olarak tanımlanmıştır. Bu davranışlar; kişinin hedefleri ve amaçları için çaba göstermesi, aklının, bedeninin ve ruhunun birleşmesi aynı zamanda da kişisel, sosyal ve çevresel olarak fonksiyonel bir yaşam sürdürmesidir.
Bu açıklamalarda iyilik halinin bir yaşam biçimi ve bütüncül bir boyut olduğu vurgulanmaktadır. Covid-19 için alınan önlemler; vücudunda virüs bulunduranların diğerlerinden ayrılması, virüse maruz kalan fakat belirti göstermeyen temaslıların kontrolü, sosyal mesafenin sağlanması için yapılan karantina uygulamasıdır. Yaşamda, devamlı bir kaygı ve stres faktörlerinin olduğu ve olabileceği düşünülmelidir fakat yaşanılan bu süreçte kişilerin psikolojisi daha fazla etkilenebilmektedir. Covid-19 sürecini İyilik Hali Yıldızı Modelin’e göre incelediğimizde önümüze çıkan kavramlar; fiziksel iyilik hali, psikolojik iyilik hali, sosyal iyilik hali ve bilişsel iyilik halidir. Fiziksel iyilik hali; sağlıklı ve dengeli beslenme, uyku düzeni, fiziksel aktiviteler ve düzenli doktor kontrolü gibi kişinin fiziksel sağlığını içermektedir. Bu süreçte düzenli beslenme ve vitamin takviyesiyle bağışıklık sistemi desteklenmeli ve uygun ortamlarda fiziksel aktiviteler yapılmalıdır. Psikolojik iyilik hali; kişinin duygularını kontrol edebilmesi, kendine ve yaşanılanlara karşı gerçekçi olması, duygu kontrolü sağlaması, genel bakış açısının olumlu ve geliştirici özellikte olmasıdır.
Bu süreçteki belirsizlikler kişilerin durumu kontrol edememesinden dolayı psikolojik sıkıntıları ortaya çıkarmıştır. “Ya hastalanırsam, ya aşı bulunmazsa, ya işimi kaybedersem, ya bu süreç böyle devam ederse...?” gibi sorular belirsizlik sonucu kaygılandığımızın göstergesidir. Ayrıca pandemi sürecinin yazılı, görsel veya sosyal yolla aktarılması kişilerde korku ve kaygıya neden olabilmektedir. Covid-19 sürecinde psikolojik iyilik halini korumak için hobiler edinmek ve olumsuz duygularla baş edebilmek için çabamızı arttırmak önemlidir. Sosyal iyilik hali; insanlarla ve doğayla etkileşimimizi içermektedir. Covid-19 sürecinde çevremizdeki insanlardan alacağımız ve onlara göstereceğimiz destek sosyal iyilik halini olumlu etkileyecektir.
Bu süreçte yüz yüze görüşmenin kısıtlı ve riskli olması göz önünde bulundurularak görüşmeleri sanal ortamlarda yapmak bizi biraz da olsa rahatlatabilmektedir. Bilişsel iyilik hali; edinilen bilgileri kendimiz ve toplum için yararlı bir hale getirmek, aktif olmak ve öğrenme isteğidir. Covid-19 sürecinde duyulan bilgilerin doğruluğundan emin olmalı, bu bilgilere güvenilir kaynaklardan ulaşarak bilgi kirliliğini ve kaygıyı en aza indirebiliriz.
Bu bilgilerin sonucunda, Covid-19 sürecinde “akla uygun yaşamak” ve “iyilik hali” kavramlarının birbirini destekler nitelikte olduğu anlaşılabilmektedir. Bu kötü süreçte yaşamımızı akla uygun ve mantık çerçevesinde sürdürerek iyilik halimizi olumlu etkileyecek düşünce ve davranışlarda bulunursak ruhen ve bedenen daha az zararla atlatabiliriz.
