Çocukta Ahlak Gelişimi
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Çocukta Ahlak Gelişimi: Tanımı ve Önemi
Ahlak gelişimi, bireyin toplumun değer yargılarını benimseyerek içinde bulunduğu çevreye uyum sağlamasını ve kendi ilke ile değer yargılarını oluşturmasını hedefleyen kritik bir süreçtir. Bu süreç, temelde topluma karşı nasıl davranılması gerektiğinin farkında olma durumudur. Bireyin doğuştan getirdiği potansiyel güçlerin etkisiyle; iyi-kötü veya doğru-yanlış kavramlarına dair inanç, tutum, alışkanlık ve gelenek gibi manevi değerlerin bütünü olarak ifade edilir.
Çocukluk döneminden itibaren bireyin toplum tarafından kabul gören doğru davranışları sergilemesi, ahlak gelişiminin temelini oluşturur. Çevreden gelen tepkilerle şekillenen bu izlenimler, ahlak kurallarının kalıcı hale gelmesini sağlar. Bu noktada en önemli husus, çocukların küçük yaşlardan itibaren bu kurallara inanmaları, olumlu tavır geliştirmeleri ve bunları birer uygulama alışkanlığı haline getirmeleridir.
Her toplumun kendine özgü ahlak kuralları mevcuttur ve birey, içinde büyüdüğü toplumun doğrularını anne, baba ve yakın çevresiyle kurduğu ilişkiler aracılığıyla öğrenir. Çocuğa öncelikle bir davranışın neden "iyi" veya "kötü" olduğu net bir şekilde açıklanmalıdır. Çocuk büyüdükçe, diğer bireylerin duygularını anlama ve toplum kurallarını yorumlama yeteneği de buna paralel olarak artış gösterir.
Ahlak Gelişimi ile İlgili Temel Kavramlar
Ahlak gelişimini daha iyi anlamak için sürecin temelini oluşturan kavramların bilinmesi gerekir. Bu kavramlar şu şekilde sıralanmaktadır:
- Törel davranış
- Bencillik
- Öykünmecilik (Taklit etme)
- Vicdan
- Özgecilik
Piaget’ye Göre Ahlak Gelişimi
Jean Piaget, çocuklarda ahlak gelişimi üzerine çalışan ilk araştırmacıdır. Piaget’ye göre ahlak gelişimi, bilişsel gelişime paralel olarak ilerler ve belirli bir sıra izleyen dönemler halinde ortaya çıkar. Çocukların doğru ve yanlışa dair yargıları ile kuralları yorumlama biçimleri yaşlarına göre farklılık gösterir.
Piaget’nin araştırmalarına göre, 6 yaşına kadar çocukların belirli oyun kuralları yoktur; oyunları sadece diğerlerinden gördükleri gibi oynarlar. Ancak 2-6 yaş arasında kuralları fark etmeye başlasalar da bu kuralların amacını tam olarak kavramadan sadece taklit ederler. 6 yaşından sonra ise kuralların anlamını kavramaya başlarlar, ancak bu dönemde kuralların değiştirilemez olduğuna inanarak onları sorgulamadan kabul ederler.
Piaget, 0-6 yaş döneminde kural kavramı tam oluşmadığı için bu evrede gerçek bir ahlak gelişiminden söz edilemeyeceğini savunur. Ahlak gelişimi, bilişsel gelişimin bir parçası olan işlem öncesi dönemden somut işlemler dönemine geçişle (yaklaşık 6 yaş) başlar. Piaget, çocukların oyunlardaki kural uyma davranışlarını şu evrelerde incelemiştir:
| Dönem Adı | Yaş Grubu | Özellikleri |
|---|---|---|
| Devinim Dönemi | 0-2 Yaş | Temel hareket ve alışkanlıklar. |
| Duygusal Ben-merkezcil Dönem | 2-7 Yaş | Kuralları anlamadan taklit etme. |
| Başlangıç Halinde İşbirliği Dönemi | 7-11 Yaş | Kuralların anlamını kavrama ve uygulama. |
Kohlberg’in Ahlak Gelişim Kuramı
Lawrence Kohlberg, ahlaki gelişimi Piaget’nin kuramını yeniden inceleyerek ve adlandırarak geliştirmiştir. Piaget ahlaki gelişimi bir inşa süreci olarak görürken; Kohlberg, bunu evrensel ahlaki ilkelerin keşif süreci olarak tanımlar. Kohlberg, bireylerin zihnindeki çatışmaları anlamak için onlara hipotetik (varsayımsal) öyküler ve ahlaki ikilemler sunarak tepkilerini ölçmüştür.
Kohlberg’e göre ahlaki bir problemle karşılaşan bireyin sunduğu çözümler şu temellere dayanır:
- Kurallara Göre Savunma: "İlacı çalmamalısın çünkü hırsızlık iyi bir şey değildir" gibi yerleşik kuralları temel alma.
- Maddi Sonuçlara Göre Savunma: Kararın getireceği somut sonuçlara odaklanma.
- Uyum Sağlama Açısından Savunma: Toplumsal kabul ve uyum arayışı.
- Evrensel İlkelerle Haklı Çıkarma: Adalet, eşitlik ve yaşamın değeri gibi üst düzey kavramları temel alma.
Ailede Ahlak Eğitiminin Temel İlkeleri
Çocuğun ahlaki gelişiminde en etkili kurum ailedir. Ailelerin bu süreçte dikkat etmesi gereken temel ilkeler şunlardır:
Gelişim Özelliklerine Uygun Eğitim
Her yaşın kendine özgü gelişim görevleri vardır. Anne ve babalar bu özellikleri bilmelidir; aksi takdirde çocuğun gelişimsel bir gereği olan davranışı "ahlaksızlık" olarak nitelendirebilirler. Bu dönemlerin doğal olduğunu bilmek ve sağlıklı bir tutum sergilemek, sürecin başarıyla atlatılmasını sağlar.
Doğumla Başlayan Süreç
Ahlak eğitimi doğum anından itibaren başlar ve yaşam boyu sürer. Yeni doğan bir bebeğin güven, sevgi ve ilgi ihtiyacının sağlıklı karşılanması, ahlaki gelişimin temel taşlarını oluşturur.
Model ve Örnek Olma
Eğitimde en etkili yöntem, ebeveynlerin bizzat iyi bir model olmasıdır. Çocuklar, özellikle küçük yaşlarda model alarak öğrenirler. Sürekli yalan söyleyen, küfreden veya şiddete başvuran ebeveynlerin çocukları, bu davranışları normalleştirerek sergilemeye başlar.
Okulun ve Sosyal Çevrenin Rolü
Okul hayatı, öğretmenin kişiliği ve arkadaş ilişkileri ahlak gelişimini doğrudan etkiler. Öğretmenin tutumu ve olaylara bakış açısı, teorik ahlak eğitiminden çok daha etkilidir. Aileden sonra okul ve kitle iletişim araçları, çocuğun iyi veya kötü davranışlara yönelmesinde belirleyici rol oynar.
Aileler İçin Disiplin Önerileri
Uzmanlar, çocukların katı ve soğuk bir tavırla disipline edilmemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bu tür sert disiplin anlayışları, çocuğun dış dünya ile kötü ilişkiler kurmasına ve kendisini koruma güdüsüyle şiddete yönelmesine neden olabilir. Şiddet ile ahlak gelişimi ters orantılıdır; bu nedenle baskıcı tutumlar ahlaki gelişimi olumsuz yönde etkilemektedir.
KAYNAKLAR:
- Ergen Ve Gelişimi Yetişkinliğe İlk Adım, Prof. Dr. Z. Fulya TEMEL, Yrd. Doç. Dr. Ayşe B. AKSOY, Nobel Yayınları, 2001, Ankara.
- Ailede Çocuğun Ahlaki Eğitimi, Prof. Dr. Mehmet Zeki AYDIN, Nobel Yayınları, 2006, Ankara.
- İdil Seda AK, Psk. Dan. Nur MULLA
- Kaynak: MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI (MEGEP)
