Bağımlılıkta Değişim ve Değişimin Evreleri

Bağımlılık Döngüsü ve Değişim Evreleri: Prochaska ve Di Clemente Modeli

Alkol ve madde bağımlılığı, süreç içerisinde gelişim gösteren kronik bir beyin hastalığıdır. Bu karmaşık sürecin daha iyi anlaşılabilmesi ve iyileşme yol haritasının belirlenebilmesi için bilimsel literatürde kabul gören Prochaska ve Di Clemente tarafından geliştirilen bağımlılık döngüsü modeli kritik bir öneme sahiptir. Bu model, bağımlılığın değişim evrelerini ve bireyin bu süreçteki psikolojik tutumlarını detaylandırır.

Bağımlılık Döngüsünde Yer Alan Değişim Evreleri

Bağımlılıkla mücadele eden bireyler, iyileşme sürecinde belirli aşamalardan geçerler. Aşağıda, bağımlılık döngüsü modelinde yer alan evreler ve bu evrelerin karakteristik özellikleri açıklanmaktadır:

1. Farkındalık Öncesi Dönem

Kişi bu evrede alkol ve madde kullanımının yol açtığı olumsuz etkilerin henüz farkında değildir. Kullandığı maddenin kendisine zarar vermediğine, çok ciddi miktarlarda kullanmadığına ve maddeyi istediği zaman bırakabileceğine inanır. Kişi bu evrede henüz değişmeye hazır değildir.

• Hasta Söylemi: "Ben zaten yüksek miktarlarda kullanmıyorum. Onlar gibi içmiyorum. Bırakmam veya azaltmam gerekmiyor."

2. Farkındalık Dönemi

Kişi bu evrede artık madde kullanımından dolayı sağlığının ve yaşamının olumsuz yönde etkilendiğini fark etmeye başlamıştır. Ancak sorunu kabul etmesine rağmen henüz bırakmayı düşünmemektedir.

• Hasta Söylemi: "Biliyorum sağlığa zararlı. Ancak şu an bırakmayı düşünmüyorum."

3. Hazırlık Dönemi

Madde kullanımının zararlarını fark eden kişi, bu evrede maddeyi bırakmaya kesin olarak karar vermiştir. Ancak zihninde bırakma düşünceleri dönse de hastalığın tuzakları sebebiyle eyleme geçmekte zorlanmaktadır. Bu evre, eyleme geçmeden önceki kritik hazırlık aşamasıdır.

• Hasta Söylemi: "Bu mereti bırakmam gerekiyor. Zaten yaza evleniyorum. Evlendikten sonra bırakacağım."

4. Eyleme Geçme Dönemi

Bu evrede kişi artık somut bir adım atarak eyleme geçmiş ve madde kullanımını bırakmıştır. Ancak bu aşamada yeniden başlama riski her zaman için mevcuttur.

• Hasta Söylemi: "Bıraktım. Artık bir daha başlamam."

5. Sürdürme Dönemi

Kişi bu evrede bırakmış olduğu maddeyi artık kullanmamaktadır ve tekrar başlamamak için yoğun bir çaba göstermektedir. Bu çaba devam ettiği sürece kişi sürdürme evresinde kalacaktır. Ancak yeniden madde kullanımı gerçekleşirse hastalığın nüks etmesi kaçınılmazdır.

• Hasta Söylemi: "4 aydır içmiyorum. Zaman zaman kullandığım günler aklıma geliyor ve zorlanıyorum. Ancak kazanımlarım oldukça fazla."

6. Yeniden Başlama Dönemi

Bu evrede kişi sürdürme döneminde kalamayıp yeniden madde kullanmaya başlamıştır. Bu durum döngünün başa dönmesine neden olabilir.

• Hasta Söylemi: "Yeniden başladım. Zaten içsem de içmesem de öleceğim."

Bağımlılık Tedavisinde Süreç Yönetimi

Bağımlılık, aniden başlayıp biten bir hastalık değildir; değişim aşama aşama ve zaman içerisinde gerçekleşir. Aşağıdaki tablo, değişim evrelerinin temel mantığını özetlemektedir:

Bağımlılık tedavisinin temel amaçlarından biri, hastayı sürdürme evresine taşıyıp yaşamını o evrede devam ettirmesini sağlamaktır. Bunun için hastanın hangi evrede olduğunun ve ihtiyaçlarının doğru şekilde tespit edildiği profesyonel bir bağımlılık tedavisi ve danışmanlığının önemi büyüktür.