PSİKOTİK BOZUKLUKLAR-ŞİZOFRENİ

Şizofreni Nedir? Genel Bir Bakış

Şizofreni, genellikle genç yaşlarda ortaya çıkan; bireyin sosyal ilişkilerden ve gerçeklikten uzaklaşarak kendi iç dünyasına kapandığı, düşünce, davranış ve algı süreçlerinde ciddi bozulmaların yaşandığı kronik bir ruhsal bozukluktur. Hastalık, sinsi bir başlangıç yapabileceği gibi; takıntılar, metafizik konulara aşırı ilgi, duygusal çökkünlük veya dikkat dağınıklığı gibi çeşitli ön belirtilerle de kendini gösterebilir.

Şizofreni Epidemiyolojisi ve Görülme Sıklığı

Dünya genelinde şizofreninin yaşam boyu yaygınlığı %1 ile %1.5 arasında değişmektedir. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre görülme sıklığı binde 0.85 olarak kaydedilmiştir. Kadın ve erkeklerde benzer oranlarda görülse de hastalığın seyri ve başlangıç yaşı farklılık gösterir:

• Başlangıç Yaşı: Hastaların %90'ı 15-25 yaş grubundadır. Erkeklerde genelde 15-25, kadınlarda ise 25-35 yaşları arasında başlar.
• Cinsiyet Farkları: Erkeklerde negatif belirtiler daha baskınken, kadınlarda sosyal işlevsellik ve hastalığın sonlanımı genellikle daha olumludur.

Şizofreninin Nedenleri (Etyoloji)

Şizofreninin tek bir nedeni yoktur; hastalık genellikle stres-diatez (zorlanma-yatkınlık) modeliyle açıklanır. Bu modele göre, biyolojik yatkınlığı olan bireylerde çevresel stresörlerin tetiklemesiyle hastalık ortaya çıkar.

1. Kalıtımsal Faktörler

Şizofreni poligenik ve multifaktöriyel bir geçiş gösterir. Tek yumurta ikizlerinde risk, çift yumurta ikizlerine göre çok daha yüksektir. Ayrıca, biyolojik ailesinde şizofreni olan bireylerde, farklı bir aile tarafından büyütülseler dahi riskin arttığı saptanmıştır.

2. Biyolojik ve Biyokimyasal Nedenler

Beyindeki nörotransmitter dengesizlikleri üzerine yapılan araştırmalar, şizofreniye özgü biyokimyasal bozukluklar olduğunu göstermektedir. Bu alandaki çalışmalar devam etmekle birlikte, birçok varsayım henüz tam olarak doğrulanmamıştır.

3. Psikososyal ve Ailesel Nedenler

• Psikodinamik Görüş: Libidonun dış dünyadan çekilerek benliğe yatırılması (ikincil narsisizm) ve erken çocukluk dönemindeki temel güven eksikliği vurgulanır.
• Ailesel Yapı: Aile içi çatışmalar, ebeveynlerden birinin aşırı baskın olması veya ailedeki "yalancı sevgi" ortamının hastalığın gelişiminde rol oynayabileceği ileri sürülmüştür.

Şizofreninin Klinik Özellikleri ve Belirtileri

Şizofreni öncesi dönemde bireyler genellikle şizoid veya şizotipal kişilik özellikleri sergiler; sessiz, çekingen ve yalnızlığı tercih eden bir yapıdadırlar.

Davranış ve Dış Görünüm

Hastalarda belirgin bir vurdumduymazlık, donukluk ve sosyal geri çekilme görülür. İleri evrelerde öz bakımda azalma ve dağınıklık dikkat çeker. Ayrıca şu motor bozukluklar görülebilir:

• Manyerizm: Garip yüz ve göz hareketleri.
• Stereotipi: Kalıplaşmış, yineleyici hareketler.
• Katatoni: Belirli bir pozisyonda donup kalma.

Konuşma ve Düşünce Bozuklukları

Konuşmada neolojizm (yeni kelime uydurma), ekolali (yankılama) veya sözcük salatası gibi bozulmalar görülebilir. Düşünce yapısında ise mantıksal bağlar kopmuştur (çağrışım çözüklüğü).

Düşünce İçeriğindeki Sanrılar (Hezeyanlar):

Duygulanım ve Bilişsel Yetiler

Duygulanımda küntlük ve sığlık hakimdir; birey olaylara uygunsuz tepkiler verebilir. Bilinç genellikle açık olsa da dikkat dağınıklığı nedeniyle bellek bozukluğu izlenimi oluşabilir. Yargılama ve içgörü yetisi ciddi şekilde bozulmuştur.

Risk Faktörü: Dürtüsellik ve Özkıyım

Şizofreni hastalarında dürtü denetimi zordur ve özkıyım riski genel nüfusa göre 20 kat daha fazladır. Özellikle genç, eğitimli, hastalığının farkında olan ve depresif belirtiler gösteren erkek hastalarda bu risk en üst seviyededir.

DSM-IV Tanı Ölçütleri

Bir kişiye şizofreni tanısı konulabilmesi için aşağıdaki belirtilerden en az ikisinin bir ay boyunca (veya tedaviyle daha kısa) görülmesi gerekir:

1. Sanrılar
2. Varsanılar (Halüsinasyonlar)
3. Dezorganize konuşma
4. İleri derecede dezorganize veya katatonik davranış
5. Negatif belirtiler (Duygusal küntlük, konuşma yoksulluğu)

Not: Madde kullanımı, tıbbi durumlar ve duygudurum bozuklukları tanıda dışlanmalıdır.

Hastalığın Gidişatı ve Sonlanımı

Şizofreni, alevlenmeler ve yatışmalarla seyreden süreğen bir hastalıktır. Zamanla pozitif belirtiler (sanrı, varsanı) yerini negatif belirtilere (içine kapanma, ilgisizlik) bırakabilir. İlk iki yıl içinde yineleme olasılığı %60 civarındadır. Erken tanı ve uygun tedavi, hastanın sosyal uyumunu artırmak açısından kritik öneme sahiptir.