Özel Gereksinimli Bireylerde Ergenlik Yazı Dizisi - 1
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Özel Gereksinimli Bireylerde Ergenlik ve Gelişimsel Süreçler
Özel gereksinimli bireyler, gelişim basamaklarını akranlarıyla aynı sırayla takip etseler de bu süreci farklı hızlarda tamamlarlar. Bu durum, ergenlik dönemi de dahil olmak üzere tüm gelişim evreleri için geçerlidir. Bireyin ergenliğe giriş zamanı, bu dönemin süresi ve genç yetişkinliğe geçiş aşaması; çevresel faktörler ve genetik etmenlere bağlı olarak erken, geç veya beklenen zamanda gerçekleşebilir.
Sürecin sağlıklı yönetilmesi için doktor muayeneleri ve çocuk gelişimcilerin takibi kritik önem taşır. Bu uzmanlar aracılığıyla toplanan veriler, bireyin ergenlik sürecini şekillendirmede temel rehber niteliği taşır. Burada asıl odaklanılması gereken nokta, bireyin ergenliğe uyum sağlamak için gerekli becerilere sahip olup olmadığıdır.
Ergenlik Döneminde Destek İhtiyacı Duyulan Alanlar
Ergenlik döneminde özel gereksinimli bireylerin çeşitli alanlarda performans yetersizliği yaşaması, yoğun bir destek eğitim ihtiyacını doğurur. Ergenekon (2012) tarafından yapılan çalışmalarda, bu dönemde karşılaşılan temel zorluklar şu şekilde sıralanmaktadır:
- Özbakım becerilerinde yetersizlik,
- Kendini kontrol ve öz denetim eksikliği,
- Becerilerde akıcılık kaybı,
- Olumlu benlik algısının gelişmemiş olması.
Bu yetersizliklerin önüne geçebilmek adına, ergenlik öncesi ve sırasında destek eğitimlere ağırlık verilmeli, aile rehberliği süreçleri bu konular etrafında yapılandırılmalıdır.
Cinsel Gelişim ve Eğitimde Mevcut Durum
Ergenlik dönemiyle birlikte özel gereksinimli bireylerde uygun olmayan cinsel davranışlar görülme ihtimali artmaktadır (Madi, 2016). Bireylerin cinselliklerini keşfetmeleri ve bu süreci gelişim görevlerine uygun şekilde sürdürebilmeleri için profesyonel desteğe ihtiyaçları vardır. Ancak, literatürde bu bireylerin cinsel eğitime erişiminde belirgin bir eşitsizlik olduğu vurgulanmaktadır (Finlay ve diğerleri, 2015).
Güncel durumda, uzmanların lisans eğitimlerinde cinsel gelişim konusu yeni yer bulmaya başlamıştır ve MEB destek eğitim programlarında bu alana dair spesifik hedefler henüz bulunmamaktadır. Bu durum, eğitim sürecini uzmanların inisiyatifine bırakmaktadır. Ailelerin genellikle akademik becerilere odaklanması, cinsel gelişim ve ergenlik becerilerinin geri planda kalmasına neden olabilmektedir.
Dil Gelişimi ve İletişimin Ergenlik Uyumuna Etkisi
Özel gereksinimli bireylerin büyük çoğunluğunda, ergenlikteki değişimleri anlamlandırmak için gereken dil ve anlama becerileri sınırlıdır. Araştırmalar; zihinsel yetersizlik ve çoklu yetersizlik gibi farklı gruplarda dil gelişiminin olumsuz etkilendiğini göstermektedir. İstisnai olarak, sadece görme yetersizliği olan bireylerin dil gelişim süreçleri akranlarına benzerlik göstermektedir (Gürsel, 2008).
| Yetersizlik Türü | Dil Gelişim Özelliği |
|---|---|
| Zihinsel Yetersizlik | Dil ve konuşma alanında belirgin sınırlılıklar |
| Çoklu Yetersizlik | İfade edici dil becerilerinde yetersizlik |
| Görme Yetersizliği | Akranlarına yakın dil gelişimi |
İfade edici dil becerilerinin desteklenmesi, bireyin kendi duygularını ifade etmesini ve bedensel farklılıkları anlamlandırmasını sağlar. Tanı konulduğu andan itibaren başlayan yoğun iletişim desteği, ergenlik döneminin daha konforlu geçmesine olanak tanır.
Zaman Yönetimi ve Somutlaştırma Stratejileri
Soyut bir kavram olan zaman yönetimi, özel gereksinimli bireyler için edinilmesi en zor becerilerden biridir. Bu becerinin kazanılamaması; özbakım ve sorumlulukların yerine getirilmesinde aksamalara yol açar. Zamanı yönetebilmek için süreci somutlaştırmak en etkili yöntemdir. Bu amaçla şu araçlar kullanılabilir:
- Etkinlik çizelgeleri ve takvimler,
- Kum saati ve görsel saatler,
- Akıllı telefon hatırlatıcıları ve alarmlar,
- Çeteleler.
Yetersizlik Şiddeti ve Psikososyal Riskler
Yetersizliğin şiddeti arttıkça, ergenlikteki fiziksel ve duygusal değişimlere uyum sağlamak zorlaşmaktadır (Mccabe, 1993). Örneğin, hafif düzey zihinsel yetersizliği olan bir birey değişimleri kısmen anlamlandırabilirken; ağır düzeyde yetersizliği olan bireyler bakımı reddetme veya saldırganlık gibi tepkiler gösterebilir.
Bu dönemde stres kaynaklı olarak hırçınlık, kaba davranışlar ve sosyal yalıtılmışlık sıkça gözlemlenir (Erermiş ve diğerleri, 2016). Erken dönemde verilecek sosyal beceri desteği ve psikolojik sağlamlık çalışmaları, bireyin toplumdan dışlanmasını önlemek ve uyum sürecini kolaylaştırmak adına hayati önem taşımaktadır.
Kaynakça:
- Ergenekon, Y. (2012). Sosyal Yeterlikle İlişkili Kavramlar ve Sosyal Yeterliğin Bileşenleri. S. Vuran (Ed.), Sosyal Yeterliklerin Geliştirilmesi (s. 15-33) içinde. Vize Akademik.
- Madi, B. (2016) Farklı Gelişen Çocuklar. Kulaksızoğlu, A. (Edt.) Otistik ve Zihinsel Engellilerde Cinsel Gelişim ve Sorunları. s. (245-249) içinde. Nobel Akademik Yayıncılık.
- Çiftçi Tekinarslan, İ. (2008). Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler. İ.H. Diken (Ed.) Özel Eğitime İhtiyaç Duyan Öğrenciler ve Özel Eğitim s.(135-166) içinde. Pegem Akademi.
- Sarı, H. (2008). Çoklu Yetersizliği Olan Öğrenciler. İ.H. Diken (Ed.) Özel Eğitime İhtiyaç Duyan Öğrenciler ve Özel Eğitim s.(452-495) içinde. Pegem Akademi.
- Sucuoğlu, B. (2010). Zihin engelliler ve eğitimleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 8(02), 88-90.
- Gürsel, O (2008). Görme Yetersizliği Olan Öğrenciler. İ.H. Diken (Ed.) Özel Eğitime İhtiyaç Duyan Öğrenciler ve Özel Eğitim s.(219-248) içinde. Pegem Akademi.
- Eldeklioğlu, J. (2008). Ergenlerin Zaman Yönetimi Becerilerinin Kaygı, Yaş ve Cinsiyet Değişkenleri Açısından İncelenmesi. İlköğretim Online, 7(3).
- Mccabe, M.P., (1993). Sex Education Programs for People With Mental Retardation. Mental Retardation, 31(6), 375-387.
- Erermiş, S., Köse, S., Bildik, T., Özbaran, B., & Aydın, C. (2016). Asperger Bozukluğu İzlem Süreci: Ergenlik Döneminde Yaşanan Sorunlar Bağlamında Beş Olgu Üzerinden Tartışma. Journal of Pediatric Research, 3(2), 91-96.
