Obsesif Kompulsif Bozukluk Üzerine Bir Derleme
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), bireyin zihnine istemsizce gelen rahatsız edici düşünceler ve bu düşünceleri yatıştırmak için sergilenen tekrarlayıcı davranışlarla karakterize bir psikolojik durumdur. Tarihsel süreçte, 19. yüzyılın sonlarında Sigmund Freud, OKB ile ilgili ilk bilimsel hipotezleri ortaya koyan bilim insanı olmuştur. Freud’dan önceki dönemde psişik zayıflıkla açıklanan bu durum, günümüzde modern psikiyatrinin temel konularından biri haline gelmiştir.
Freud, obsesif-kompulsif davranışları hastanın zihninin kendisiyle ilgisi olmayan düşüncelerle dolması ve yabancı dürtüler hissetmesi olarak tanımlamıştır. Bu düşünceler (obsesyonlar), hasta için anlamsız ve saçma gelse de sürekli kaçınma davranışlarına neden olur. Hastanın istem dışı yaptığı kompulsiyonlar ise günlük yaşamın olağan etkinliklerinin abartılmış ve törensel biçimleridir.
Obsesyon ve Kompulsiyon Kavramları
OKB’yi anlamak için hastalığın iki temel bileşeni olan obsesyon ve kompulsiyon kavramlarını doğru tanımlamak gerekir. Bu iki kavram, bireyin günlük işlevselliğini doğrudan etkileyen bir döngü oluşturur.
Obsesyon Nedir?
Obsesyonlar, bireyin iradesiyle zihninden uzaklaştıramadığı, istem dışı gelişen ve rahatsızlık veren düşünceler, fanteziler veya dürtülerdir. İlk olarak Esquirol tarafından "Mental Hastalıklar" adlı eserde ele alınan bu durum; istemsiz, önlenemez ve dürtüsel bir aktivite olarak tanımlanmıştır.
Kompulsiyon Nedir?
Kompulsiyonlar, obsesyonların yarattığı kaygıyı rahatlatmak amacıyla gerçekleştirilen otomatik davranışlardır. Birey, bu davranışları gerçekleştirmeye karşı içsel bir zorunluluk hisseder. Örneğin, kirlilik obsesyonu olan birinin vücudu temiz olsa dahi defalarca yıkanması bir kompulsiyondur. Bu eylemler irrasyonel olsa da kişi kendini alıkoyamaz ve bu durum günlük rutine ciddi zararlar verebilir.
DSM-5 Tanı Kriterlerine Göre OKB
Geçmişte DSM-IV’te Anksiyete Bozuklukları içinde yer alan OKB, DSM-5 ile birlikte "Obsesif Kompulsif Bozukluk ve İlişkili Bozukluklar" adı altında müstakil bir başlığa taşınmıştır. DSM-5’e göre tanı kriterleri şu şekildedir:
- Obsesyon ve Kompulsiyon Varlığı:
- Obsesyonlar: Yineleyici, sürekli, istenmeyen düşünceler ve bunları başka bir eylemle (kompulsiyon) etkisizleştirme çabası.
- Kompulsiyonlar: Obsesyona tepki olarak yapılan yineleyici davranışlar (el yıkama, kontrol etme vb.) veya zihinsel eylemler (dua etme, sayı sayma vb.).
- Zaman Kaybı ve İşlevsellik: Bu eylemlerin günde 1 saatten fazla zaman alması veya sosyal/mesleki alanlarda belirgin bozulmaya yol açması.
- Tıbbi Durum Dışlanması: Belirtilerin bir madde kullanımına veya genel tıbbi bir duruma bağlı olmaması.
- Diğer Bozukluklarla Ayırıcı Tanı: Belirtilerin başka bir psikiyatrik bozuklukla (yeme bozukluğu, trikotillomani vb.) daha iyi açıklanamıyor olması.
İçgörü Düzeyi ve Belirleyiciler
OKB tanısında hastanın durumuna dair farkındalığı şu şekilde sınıflandırılır:
| İçgörü Durumu | Tanımlama |
|---|---|
| İçgörüsü İyi | Kişi inanışlarının gerçek olmadığının farkındadır. |
| İçgörüsü Kötü | Kişi inanışlarının olasılıkla gerçek olduğunu düşünür. |
| İçgörüsü Yok | Kişi inanışlarının kesinlikle gerçek olduğuna inanır (sanrısal). |
Not: Ayrıca kişinin geçmişinde veya güncelinde bir tik bozukluğu öyküsü varsa bu durum "Tikle İlişkili" olarak belirtilir.
Obsesif Kompulsif Bozukluğun Etiyolojisi
OKB’nin kesin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, gelişiminde birden fazla faktörün rol oynadığı düşünülmektedir. Hastalığı tetikleyen temel unsurlar şunlardır:
- Genetik Faktörler: OKB tanısı alan kişilerin birinci derece yakınlarında benzer öykülerin bulunma olasılığı yüksektir.
- Nörobiyolojik Nedenler: Serotonin düzensizliği gibi biyokimyasal etkenler.
- Çocukluk Çağı Travmaları: Cinsel istismar, taciz, ebeveyn kaybı veya aile içi şiddet gibi travmatik yaşantılar.
- Kişilik Özellikleri: Bireyin sahip olduğu spesifik mizaç ve kişilik yapıları.
Sonuç
Obsesif Kompulsif Bozukluk, obsesyonlar ve kompulsiyonların bir arada görüldüğü karmaşık bir tablodur. Modern sınıflandırma sistemlerinde anksiyete bozukluklarından ayrılarak kendi spektrumunda değerlendirilmeye başlanmıştır. Genetik, biyolojik ve geçmiş yaşantıların birleşimiyle ortaya çıkan bu bozukluk, profesyonel tanı ve takip gerektiren ciddi bir sağlık durumudur.
Kaynakça
- Topçuoğlu, V. (2003). Obsesif kompulsif bozuklukta psikanalitik görüşler. Klinik psikiyatri, 6(1), 46-50.
- Steketee GS. Treatment of Obsessive Compulsive Disorder. New York, The Guilford Pres. 1993:224.
- Akgün N. Obsesyonel Nevroz, Saplantı-Zorlantı Bozukluğu. Ankara, Nobel Tıp Kitapevi. 1989.
- Okasha A, Saad A, Khalil AH. Phenomenology of obsessive compulsive disorder: a transcultural study. Compr Psychiatry. 1994;35:191-7.
- American Psikiyatri Birliği. Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal Elkitabı, Beşinci Baskı (DSM-5), Tanı Ölçütleri Başvuru elkitabı’ndan (çeviri ed. E Köroğlu) Ankara, Hekimler Yayın Birliği, 2013.
- Toprak, E. Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir? Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri, İstanbul, Hekimler Yayın Birliği, 2020.
