Öfkeyle Kalkan Zararla Oturur

Duyguların İnsan Yaşamındaki Temel Rolü

Duygularımız, kişiliğimizin temel taşlarını oluşturan ve bizi diğer tüm canlı ve cansız varlıklardan ayıran en belirgin özelliğimizdir. Günlük yaşantımızda büründüğümüz çeşitli ruh halleri, dış dünyaya verdiğimiz tepkilerin ana kaynağını oluşturur. Literatürdeki önemli araştırmacıların da (Leventhal ve Scherer, 1987; Lazarus, 1984; Frijda, 1988; Izard, 1992) vurguladığı üzere, birey bir davranışı sergilerken yalnızca biliş ve düşüncelerin değil; aynı zamanda kuvvetli duyguların ve ihtirasların etkisi altındadır.

İnsanoğlunun deneyimlediği duygusal yelpaze oldukça geniştir. Yaşam süresince sıkça karşılaşılan temel duygular şunlardır:

• Öfke ve üzüntü
• Dehşet ve şaşkınlık
• Mutluluk ve sevinç
• Pişmanlık

Aslında bu sayılanların dışında pek çok farklı duygu yaşansa da, genellikle hislerimizi bu temel kategoriler altında sınıflandırma eğilimi gösteririz. Bu duyguların bir kısmı olumlu, bir kısmı ise olumsuz olarak nitelendirilse de; tamamı hayatımızı devam ettirme ve karar alma süreçlerimizde hayati birer işlev görmektedir.

Sosyal Yaşamda Duygu Kontrolünün Önemi

İnsanlar, sosyal bir varlık olmanın gereği olarak duygularını kontrol altında tutmayı öğrenmişlerdir. Çünkü hem olumlu hem de olumsuz duyguların kontrol dışı kalması, bireysel ve toplumsal düzeyde çeşitli sıkıntıları beraberinde getirebilir. Örneğin, sevinç gibi olumlu duyguların kontrolsüzlüğü çevreye büyük zararlar vermezken; öfke gibi duyguların kontrol dışına çıkması hem bireyin kendisine hem de çevresine ciddi zararlar verebilmektedir.

Öfke ve Saldırganlık: Kavramsal Farklılıklar

Psikoloji literatüründe öfke, bireyin kendisini engelleyen bir durum veya kişiyle karşılaştığında ortaya çıkan doğal, normal ve hatta gerekli bir duygu olarak tanımlanır. Burada dikkat edilmesi gereken en kritik nokta şudur: Öfke bir davranış değildir. Öfkenin kontrol edilemeyerek dışa vurulmuş ve davranışa dönüşmüş hali ise saldırganlık olarak adlandırılır. Dolayısıyla saldırganlık, öfkenin doğru biçimde ifade edilememesinden kaynaklanan bir sonuçtur.

Öfkenin Yapıcı İşlevi ve Yönetimi

Günümüzde sosyal medya ve haber kaynakları aracılığıyla; aile içi şiddet, sokak kavgaları ve istismar gibi pek çok olumsuz olayda öfkenin yıkıcı etkilerine şahit oluyoruz. Ancak öfke, sağlıklı bir şekilde ifade edildiğinde yapıcı olabilir ve kişilerarası iletişimi düzeltebilir. Bu duygunun uyarıcı, harekete geçirici ve koruyucu bir işlevi mevcuttur.

Öfkenin sağlıklı bir şekilde yönetilebilmesi için şu adımlar izlenmelidir:

1. Duygunun varlığı kabul edilmeli, bastırılmamalı veya inkar edilmemelidir.
2. Öfkeye neden olan temel faktörler anlaşılmalıdır.
3. Duygunun saldırgan bir biçime dönüşmesi engellenmelidir.

Atalarımızın “öfkeyle kalkan zararla oturur” sözü, bu duygunun kontrolsüz bir şekilde davranışa dökülmesinin yaratacağı olumsuz sonuçları net bir şekilde özetlemektedir. Öfkeyi saldırganlaştırmadan, karşı tarafa verilmek istenen mesajın bir parçası olarak kullanmak; onu mutluluk veya stres gibi hayatın doğal bir parçası haline getirecektir. Unutulmamalıdır ki öfke de duygu çemberinin ayrılmaz bir parçasıdır.