Mizaç karakter ve kişilik kavramları

Psikiyatride Davranışın Temelleri: Mizaç, Karakter ve Kişilik

Psikiyatri biliminde, herhangi bir davranışın altında yatan dinamikler titizlikle irdelenir. Özellikle depresyon, panik atak veya bipolar bozukluk tanısı alan hastaların yakınları, sergilenen davranışların bir rahatsızlık sonucu olup olmadığını sıklıkla sorgulamaktadır. Bu sorulara yanıt verebilmek ve klinik tabloları doğru analiz edebilmek için hastalık gruplarından bağımsız olarak mizaç, karakter ve kişilik tanımlarının yapılması gereklidir.

Mizaç (Temperament) Nedir?

Mizaç, kelime anlamı itibarıyla tabiat, yaradılış ve huy kavramlarını karşılamaktadır. Bireyin uyaranlara karşı doğuştan getirdiği yapısal tepki verme eğilimi olarak tanımlanır. Güncel terminolojide bu kavram için fıtrat kelimesi de tercih edilmektedir. Antik çağda bireysel biricikliğin biyolojik temeli olarak görülen mizaç, modern psikososyal araştırmalarda kalıtılan ve gelişimsel olarak sabit kalan içerikler olarak kabul edilir.

Mizacın Temel Özellikleri

• Genetik Temel: Bireylerde görülen mizaç özellikleri yaklaşık %50 oranında kalıtılabilir özelliktedir.
• Süreklilik: Mizaç alanları çocukluktan erişkinlik dönemine kadar sabit kalır; farklı kültür ve etnik yapılarda yapısal tutarlılık gösterir.
• Biyolojik Yapı: Genetik faktörler mizaç tipini belirleyen ana unsurdur, ancak zamanla kısmi değişimler gösterebileceğine dair görüşler de mevcuttur.

Karakter Gelişimi ve Adaptasyon

Karakter, bir çocuğun gelişim sürecinde kullandığı savunma mekanizmalarının, mizaç eğilimlerinin ve çevresel etkilere sağladığı adaptasyonun bir bileşkesidir. Mizacın aksine karakterin kalıtım düzeyi daha zayıftır ve sosyo-kültürel öğrenme süreçlerinden ılımlı düzeyde etkilenir. Karakter, çocukluktan erişkinliğe doğru adım adım olgunlaşan, istemli amaçlar ve tutumlar çerçevesinde şekillenen bir yapıdır.

Kişilik (Personality) ve Persona Kavramı

Kişilik, yapısal ve gelişimsel etkenler ile toplumsal deneyimlerin sentezinden doğan, bireye özgü yaşam tarzını ve uyum modellerini belirleyen düşünüş, duyuş ve davranış kalıplarıdır. Latince "maske" anlamına gelen "persona" kelimesinden türetilmiştir. Kişilik, bireyin dış dünyadaki davranış tarzını ve başkalarıyla kurduğu ilişkinin niteliğini tanımlar.

Kişilik özellikleri, zaman içinde tutarlı olan ve mutlaka bir patolojiye işaret etmeyen kalıcı davranışlar toplamıdır. Bu yapı, genetik faktörlerin yanı sıra erken dönem ebeveyn ilişkileri ve sosyal ortamlar aracılığıyla şekillenir. Kişilik, birey ile çevresi arasında kararlı ve sabit bir ilişkinin sürdürülmesini sağlar.

Kişilik Bozuklukları ve DSM-IV Tanımlamaları

Kişilik bozukluğu, bireyin içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin ölçüde sapan, yaygın ve esnekliği olmayan bir iç yaşantı ve davranış örüntüsüdür. Bu durum genellikle ergenlik veya genç erişkinlik yıllarında başlar, zamanla kalıcı hale gelerek işlevsellikte bozulmaya yol açar.

DSM-IV'e Göre Belirti Gösteren Alanlar

DSM-IV kriterlerine göre bu örüntü, aşağıdaki alanların en az ikisinde kendini göstermelidir:

1. Biliş: Kendini, diğer insanları ve olayları algılama ve yorumlama biçimi.
2. Duygulanım: Duygusal tepkilerin aralığı, yoğunluğu ve uygunluğu.
3. Kişilerarası İşlevsellik: Sosyal ilişkilerdeki yetkinlik ve uyum.
4. Dürtü Kontrolü: Davranışları denetleme becerisi.

Kişilik Bozukluğu Alt Tipleri

DSM-IV kapsamında sınıflandırılan kişilik bozukluğu alt tipleri şunlardır:

Bu örüntüler esneklik göstermez, çok çeşitli kişisel ve toplumsal durumları kapsar; klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya veya mesleki/sosyal alanlarda işlevsellik kaybına neden olur.