Kişilik bozuklukları ve çeşitleri

Kişilik Bozukluğu Nedir? Tanımı ve Temel Özellikleri

Kişilik, bireylerin kendilerine ve çevrelerine yönelik bakış açılarını, ilişki kurma biçimlerini ve farklı ortamlarda sergiledikleri ruhsal, bedensel ve düşünsel tepkilerin bütününü ifade eder. Kişilik bozukluğu ise, bireyin kültürel normlar ve beklentilerle uyumlu bir özkimlik duygusu geliştirememesi ve kişilerarası işlevsellik kapasitesindeki yetersizlik olarak tanımlanır (DSM V).

Kişilik bozukluğu yaşayan bireyler, dış dünyaya sundukları benliği bir "dış cephe" gibi algılayabilir ve benlik bütünlüğünde kaymalar yaşayabilirler. Bu kişiler kendi özelliklerini tanımlamakta güçlük çekerken, sosyal ilişkilerde sınır belirleme sorunları yaşarlar. Hayatlarında belirgin bir amaç ve anlam boşluğu hissettikleri için doyum sağlayıcı hedefler koymakta zorlanırlar.

Kişilik Bozukluklarının Sınıflandırılması: A, B ve C Kümeleri

Kişilik bozuklukları, sergilenen temel belirtilere göre üç ana grupta incelenmektedir:

Küme A: Sıra Dışı ve Garip Davranışlar

• Paranoid Kişilik Bozukluğu: Sürekli şüphe ve güvensizlik hakimdir. Diğer insanların davranışlarını kötü niyetli olarak yorumlarlar. Bu kişilerle iletişim kurarken niyetler açıkça belirtilmeli, şüpheye yer bırakılmamalıdır.
• Şizoid (İçe Kapanık) Kişilik Bozukluğu: Sosyal ilişkilere kapalı, duygusal olarak künt ve yalnızlığı tercih eden bir yapıdır. Tedaviye en dirençli gruptur; iletişimde yalnız kalma isteklerine saygı duyulmalıdır.
• Şizotipal Kişilik Bozukluğu: Bilişsel çarpıklıklar ve tuhaf davranışlar görülür. Dış güçlerin düşüncelerini etkilediğine inanabilirler ve zaman zaman psikotik ataklar geçirebilirler.

Küme B: Dramatik, Duygusal ve Dürtüsel Davranışlar

• Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu: Duygu ve ilişkilerde aşırı dengesizlik görülür. Terk edilme korkusuyla kişileri aşırı yüceltme veya yerin dibine sokma eğilimindedirler. Güvenlerini kazanmak ve olumlu çabalarını takdir etmek önemlidir.
• Antisosyal Kişilik Bozukluğu (Sosyopati/Psikopati): Yasalara ve toplum kurallarına aykırı davranma, vicdan azabı çekmeme ve dürtüsellik temel özelliklerdir. Bu kişilerle iletişimde korku belli edilmemeli ve sorumluluk almaları sağlanmalıdır.
• Histrionik (Oyuncu) Kişilik Bozukluğu: İlgi odağı olma ihtiyacı ve olayları dramatize etme eğilimi vardır. İletişimde net ve mesafeli olunmalı, sadece normal davranışları sergilediklerinde ilgi gösterilmelidir.
• Narsistik Kişilik Bozukluğu: Kendine hayranlık duyulması ihtiyacı ve empati yoksunluğu ile karakterizedir. Eleştiriler kişiliğe değil, sergilenen davranışa yönelik yapılmalıdır.

Küme C: Kaygılı ve Korku Dolu Davranışlar

• Çekingen Kişilik Bozukluğu: Eleştirilmekten korkan, utangaç ve sosyal ortamlardan kaçınan bireylerdir. İletişimde kızgın bir tutum sergilemekten kaçınılmalıdır.
• Bağımlı Kişilik Bozukluğu: Tek başına karar alamama ve yapışkan olma hali görülür. Bu kişilerin kendi kararlarını almaları için teşvik edilmeleri ve girişimlerine odaklanılması gerekir.
• Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu: Aşırı mükemmeliyetçilik, düzen ve kontrol tutkusu işlevselliği azaltır. Mükemmeliyetçi başarılarını takdir etmekten kaçınmak ve sınırları net çizmek önemlidir.
• Pasif Agresif Kişilik Bozukluğu: Öfkeyi pasif bir direnişle (erteleme, inatçılık, küsme) gösterirler. Eleştirel olmadan kendilerini ifade etmelerine yardımcı olunmalıdır.

Kişilik Bozukluğunun Nedenleri ve Tedavi Süreci

Kişilik bozukluklarının temelinde genellikle erken çocukluk döneminde anne ve baba ile kurulan ilişkilerdeki olumsuzluklar yatmaktadır. Bu durum, bireyin yetişkinlikteki kimlik algısını ve sosyal uyumunu doğrudan etkiler.

Tedavi Yaklaşımları Hakkında Bilinmesi Gerekenler:

1. Başvuru Süreci: Genellikle bireyler kendi istekleriyle başvurmazlar; ancak Borderline ve Çekingen tipler tedavi arayışına daha yakındır.
2. Tedavi Süresi: Tedavi süreci uzun solukludur ve ortalama 4-6 yıl sürer. Tam iyileşme yerine belirgin olumlu gelişim hedeflenir.
3. İlaç ve Psikoterapi: İlaç tedavisi asıl bozukluktan ziyade eşlik eden depresyon ve anksiyete için kullanılır. Psikoterapi ise davranış dengesizliğini düzeltmeyi ve toplumsal uyumu artırmayı amaçlar.

Hazırlayan: Psikolog Gonca BAĞLAR