İntihar(Özkıyım)

Özkıyım Nedir? Kavramsal Tanımlar ve Farklılıklar

Özkıyım, bir bireyin kendi isteği ve bilinci doğrultusunda yaşamına son vermesi eylemi olarak tanımlanmaktadır. Psikolojik literatürde bu kavram; düşünce, teşebbüs ve eylem bazında farklı kategorilere ayrılır. Özkıyım düşüncesi, kişinin kendi canına kıyma fikrine sahip olmasıyken; özkıyım teşebbüsü, bu düşüncenin eyleme dökülmüş ancak ölümle sonuçlanmamış halidir.

Özkıyım eylemlerini, özkıyım olmayan kendini yaralama davranışlarından ayırt etmek kritik bir öneme sahiptir. Kendini yaralama eylemlerinde birey, yaşamına son verme amacı gütmeksizin vücuduna zarar vermeyi hedefler. Araştırmalar, özkıyım düşüncesinin tamamlanmış eylemlerden çok daha yaygın bir frekansta görüldüğünü kanıtlamaktadır.

Özkıyım Epidemiyolojisi ve İstatistiksel Veriler

Özkıyım oranlarını kesin verilerle tahmin etmek oldukça güçtür; zira kaza veya cinayet süsü verilmiş pek çok ölümün arkasında aslında bir özkıyım niyeti yatabilmektedir. Küresel ölçekte yapılan çalışmalar, insanların yaklaşık %9’unun hayat boyu en az bir kez bu düşünceye kapıldığını, %2.5’inin ise en az bir kez girişimde bulunduğunu göstermektedir.

Türkiye ve dünya genelindeki veriler şu şekilde tablolaştırılabilir:

Veriler incelendiğinde, yaş faktörünün de belirleyici olduğu görülmektedir. Özellikle ABD'de beyaz erkekler arasında 50 yaş üstü grubun en yüksek risk grubunda yer aldığı saptanmıştır.

Özkıyımı Açıklayan Psikolojik ve Nörobiyolojik Modeller

Özkıyım, tek bir nedene indirgenemeyecek kadar kompleks bir yapıdır. Bu eylemin temelinde psikolojik bozukluklar, sosyal dinamikler ve nörobiyolojik etkenler bir arada rol oynamaktadır.

Psikolojik ve Ruhsal Bozukluklar

Duygudurum bozukluğu yaşayan bireylerin yarısından fazlası, depresif dönemlerde kendine kıyma düşüncesi geliştirmektedir. Bunun yanı sıra aşağıdaki tabloda belirtilen bozukluklar yüksek risk taşımaktadır:

• Dürtü kontrol bozuklukları
• Madde kullanım bozuklukları
• Borderline (Sınırda) kişilik bozukluğu

Nörobiyolojik ve Genetik Etkenler

İkizler üzerinde yapılan bilimsel çalışmalar, özkıyım girişimlerinde kalıtımın %48 oranında etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca, vücuttaki önemli bir nöroiletici olan serotonin seviyesinin düşük olması, hem depresyonla hem de doğrudan özkıyım eğilimiyle ilişkilendirilmektedir.

Ekonomik ve Sosyal Dinamikler

Toplumsal olaylar ve ekonomik göstergeler özkıyım oranları üzerinde doğrudan etkilidir. Son 100 yıllık veriler, ekonomik durgunluk ve gerileme dönemlerinde oranların arttığını göstermektedir. Sosyal çevrenin etkisi ise "taklit" unsuruyla öne çıkabilmektedir. Örneğin, Marilyn Monroe'nun vefatının ardından özkıyım oranlarında %12'lik bir artış gözlemlenmiştir. Benzer şekilde Virginia Woolf'un intiharı da toplumda geniş yankı uyandırmış ve bakış açılarını etkilemiştir. Sosyal izolasyon ve aidiyet eksikliği de en güçlü tetikleyiciler arasındadır.

Özkıyım Önleme Stratejileri ve Tedavi Yöntemleri

Toplumdaki genel kanının aksine, özkıyım hakkında açık ve sakin bir şekilde konuşmak kişiyi eyleme teşvik etmez; aksine izolasyon hissini azaltarak sosyal destek mekanizmasını devreye sokar. Uzmanlar, duyguların kısıtlanmaması ve sorunların paylaşılmasının hayati önem taşıdığını vurgulamaktadır.

Uygulanan Tedavi Yaklaşımları

1. Bilişsel Yaklaşım (Beck): Depresyonu azaltarak intihar riskini minimize etmeyi hedefler.
2. İlaçla Tedavi: Duygudurum bozukluklarında ilaç kullanımı, riski 3 ila 4 kat oranında düşürebilmektedir (Angst ve ark, 2002).
3. Lityum Kullanımı: Bipolar bozukluk tanısı alan bireylerde özkıyımı önlemede lityumun etkili olduğu saptanmıştır.
4. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Terapist, danışanın özkıyım düşüncelerini ve bu düşünceleri tetikleyen dürtüleri anlamasına yardımcı olur.

Sonuç olarak; duyguları bir yük olarak görmemek, onları fark etmek ve kabullenmek yaşama olan bağlılığı güçlendirir. Zor dönemlerde bireyin sırtını benliğine, ailesine ve dostlarına yaslaması, yükünü hafifleterek daha sağlıklı bir yaşam sürmesine olanak tanır.