GENEL TIBBİ BİTKİLER

Tıbbi Bitki Nedir? Tanımı ve Temel Kavramlar

Tıbbi bitki, bitkinin çeşitli kısımlarının veya bu kısımlardan elde edilen etkili maddelerin, insan ve hayvan hastalıklarının tedavisinde dahilen veya haricen kullanılmasıyla tanımlanır. Bitkilerle tedavinin temelini, bitkilerin sentezlediği kimyasal maddeler oluşturmaktadır. Bu bileşenler vücutta fizyolojik değişikliklere yol açarak belirli hastalıkların iyileşme sürecine katkı sağlar.

Bu alanda kullanılan diğer önemli tanımlar ise şunlardır:

• Baharat Bitkisi: Yiyeceklere tat veya aroma vermek amacıyla kullanılan bitki kısımlarıdır; bu bitkilerin çoğu tıbbi özellik taşır.
• Kokulu (Itri) Bitki: Parfümeri ve kozmetik sektöründe kullanılan, gül, yasemin ve lavanta gibi bitkileri kapsayan gruptur.
• Drog: Tedavi amacıyla kullanılan, kurutulmuş, tam veya parçalanmış bitki kısımlarına verilen isimdir.
• Fitoterapi: Alternatif tıbbın en önemli kollarından biri olan, bitkilerle yapılan tedavi yöntemidir.

Drogların Sınıflandırılması ve Farmakope Kavramı

Droglar, resmiyet durumlarına göre iki ana gruba ayrılmaktadır. Offisinel (resmi) droglar, bir ülkenin farmakope adı verilen resmi ilaç kılavuzlarında yer alan maddelerdir. Farmakopeler, tedavi edici aktif maddelerin kontrol yöntemlerini ve ilaç hazırlama standartlarını belirleyen yasal kitaplardır.

Offisinel olmayan droglar ise halk arasında yaygın kullanılmasına rağmen farmakopelerde yer almayan, etki mekanizmaları tam açıklanmamış veya tedavi edici özelliği şüpheli görülen maddelerdir. Ayrıca, bitkilerden izole edilen saf maddelerle hazırlanan ilaçlara fitofarmako, taze kullanılan baharatlara ise mutfak otları denilmektedir.

Tıbbi Bitkilerin Bilimsel Sınıflandırma Yöntemleri

Tıbbi bitkiler, kullanım amaçlarına ve biyolojik özelliklerine göre altı farklı yöntemle sınıflandırılır:

1. Alfabetik Sınıflandırma: Latince veya yerel isimlere göre ansiklopedik amaçla yapılır.
2. Morfolojik Sınıflandırma: Bitkinin kullanılan kısmına göre yapılan, ticaret ve yetiştiricilikte esas alınan yöntemdir.
3. Botanik (Taksonomik) Sınıflandırma: Familya, cins ve tür bazlı, bilimsel tanıma odaklı sınıflamadır.
4. Kimyasal Sınıflandırma: Etkili maddelerin yapılarına göre farmakognozide kullanılır.
5. Farmakolojik Sınıflandırma: Maddelerin vücuttaki etki mekanizmalarına göre yapılır.
6. Farmakimyasal Sınıflandırma: Farmakolojik ve kimyasal özelliklerin birleştirildiği karma yöntemdir.

Morfolojik Sınıflandırmaya Göre Bitki Kısımları

Drogların Kimyasal Yapısı ve İçerikleri

Drogların kimyası, bitkinin taze halindeki su oranı ve kuru madde kapsamındaki bileşenlerle belirlenir. Su oranı yapraklarda %70-90, çiçeklerde %85-95, odunsu kısımlarda ise %40-50 civarındadır. Bitkilerin etkisini sağlayan kuru madde içerisindeki temel organik bileşenler şunlardır:

• Alkaloidler ve Glikozitler (Heterozitler)
• Uçucu Yağlar ve Reçineler
• Müsilajlar, Zamklar ve Pektinler
• Vitaminler ve Organik Asitler (Okzalik, Fumarik asit)
• Lipitler, Lateks ve Katranlar

Tıbbi Bitki Tarımının Önemi ve Doğadan Toplama Riskleri

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre dünyada 20.000 ile 75.000 arasında tıbbi bitki türü bulunmaktadır. Günümüzde bu bitkilerin %70'i doğadan toplanırken, sadece %30'unun kültürü yapılmaktadır. Ancak aşırı otlatma, kontrolsüz ve erken toplama gibi faktörler biyolojik çeşitliliği tehdit etmektedir.

Kültüre almanın faydaları:

• Doğal popülasyonun korunması ve nesli tehlikedeki türlerin kurtarılması.
• Birim alandan daha yüksek verim ve standart kalite elde edilmesi.
• Islah çalışmalarıyla yeni ve dayanıklı çeşitlerin geliştirilmesi.
• Kalite kontrolünün ve temizleme işlemlerinin daha kolay yapılması.

Türkiye'nin Tıbbi Bitki Potansiyeli ve Ticareti

Türkiye, tıbbi bitki ihracatında dünya genelinde 18. sırada, Doğu ve Güney Doğu Avrupa'da ise 5. sırada yer almaktadır. Ülkemizde özellikle defne yaprağı, kekik, adaçayı ve anason ihracatı ekonomik açıdan büyük önem taşır. 2009 verilerine göre defne yaprağı ihracatı 24 milyon dolar, kekik ihracatı ise 28 milyon dolar seviyelerine ulaşmıştır.

Türkiye Endemik Bitkilerinin Bölgelere Dağılımı

• Akdeniz: 862 tür
• Doğu Anadolu: 471 tür
• İç Anadolu: 335 tür
• Karadeniz: 277 tür
• Ege: 171 tür
• Marmara ve G. Doğu Anadolu: 102'şer tür
• Toplam: 2.282 tür

Önemli Tıbbi Bitkiler ve Sağlığa Faydaları

Nane (Mentha spp.) ve Kekik (Thymus spp.)

Nane, mide bulantısını kesici, koku verici ve karminatif (gaz söktürücü) özellikleriyle bilinir. Kekik ise solunum yollarını sterilize eder, astım ve bronşite iyi gelir, kan şekerini düşürür ve sindirimi kolaylaştırır.

Isırgan Otu (Urtica sp.) ve Melisa (Oğul Otu)

Isırgan otu, kanı temizler, romatizma ağrılarını hafifletir ve saç sağlığını destekler. Melisa, migren ağrılarını dindirir, mide gazlarını giderir ve ruhi sıkıntıları hafifletici etki gösterir.

Zencefil (Zingiber officinale) ve Papatya (Matricaria chamomilla)

Zencefil, yolculuk kusmalarına, gıda zehirlenmelerine ve soğuk algınlığına karşı etkilidir. Papatya ise sinüzit, öksürük ve cilt enflamasyonlarının tedavisinde, ayrıca sinir sistemini yatıştırmada kullanılır.

Dikkat Edilmesi Gereken Zehirli Bitkiler

Belladon (Atropa belladonna) ve Adam Otu (Mandragora) gibi bitkiler yüksek oranda atropin ve alkaloid içerir. Bu bitkiler ağrı kesici ilaç yapımında kullanılsa da son derece zehirlidir; hekim tavsiyesi olmadan kesinlikle kullanılmamalıdır.

Tıbbi Bitki Yetiştiriciliğinde Ekolojik İstekler

Tıbbi bitkilerin gelişimi için ışık, sıcaklık ve nem kritik faktörlerdir. İdeal sıcaklık 10-30 °C arasındadır. Işık isteğine göre bitkiler; mercanköşk gibi ışık sevenler, Atropa gibi yarı gölge isteyenler ve salep gibi gölge sevenler olarak ayrılır. Kurak bölgelerde bitki yaprakları küçülüp tüylenirken, nemli bölgelerde yapraklar daha ince ve geniş bir yapı kazanır.