Ev Hanımlarının Gıda İsrafı ve Sürdürülebilir Beslenme Açısından Davranışlarının İncelenmesi ve Bilgi Düzeylerinin Değerlendirilmesi

Gıda İsrafı ve Sürdürülebilir Beslenme İlişkisi

Gıda israfı, insani tüketime uygun olmasına rağmen tüketici seviyesinde çeşitli sebeplerle atılan veya bozulmaya bırakılan gıdalar olarak tanımlanmaktadır. Bu durum, günümüzde ciddi çevresel ve sosyoekonomik sorunlara yol açan küresel bir kriz haline gelmiştir. İstatistiklere göre gıda israfının %39’u üreticilerde, %5’i perakendecilerde, %14’ü yemek sektöründe ve en büyük pay olan %42’si evlerde gerçekleşmektedir.

Dünya genelinde her yıl yaklaşık 931 milyon ton gıda israf edilmektedir. Sanayileşmiş ülkelerde kayıpların %40’ından fazlası perakende ve tüketici düzeyinde yaşanırken, Türkiye’de kişi başına yıllık gıda israfı 93 kg seviyesine ulaşarak ülkemizi dünya sıralamasında üst basamaklara taşımaktadır. Yanlış saklama koşulları, planlama eksiklikleri ve tüketim tarihlerine dikkat edilmemesi gıda kaybının başlıca nedenleri arasında yer almaktadır.

Sürdürülebilir beslenme, çevreye etkisi düşük, biyoçeşitliliğe saygılı, ekonomik olarak ulaşılabilir ve besinsel açıdan yeterli bir modeldir. Bu modelin benimsenmesi, gelecek nesillere yaşanılabilir bir dünya bırakmak ve gıda güvenliğini sağlamak adına kritik önem taşımaktadır. Bu araştırma, evlerde vaktinin büyük çoğunluğunu geçiren ev hanımlarının gıda israfı ve sürdürülebilir beslenme konusundaki tutumlarını ortaya koymayı hedeflemektedir.

Araştırmanın Materyal ve Metodu

Bu çalışmanın örneklemini, başta İstanbul olmak üzere Şanlıurfa, Aydın, İzmir, Kars, Kırklareli, Sivas ve Gaziantep illerinde yaşayan, 25-65 yaş aralığındaki toplam 90 ev hanımı oluşturmaktadır. Araştırmaya çalışan kadınlar dahil edilmemiş, sadece vaktinin çoğunu evde geçiren bireyler odak noktası alınmıştır. Örneklem büyüklüğü %5 hata payı ve %95 güç elde etmek amacıyla G-POWER programı ile hesaplanmıştır.

Araştırma verileri dört ana bölümden oluşan anket formları aracılığıyla toplanmıştır:

1. Demografik Bilgiler: Yaş, eğitim, gelir düzeyi ve Vücut Kütle İndeksi (VKİ) ölçümleri.
2. Besin Tüketim Kaydı: 24 saatlik geriye dönük besin tüketim formu ve BeBis 8.1 programı ile analizler.
3. Gıda İsrafı Soruları: İsraf nedenleri ve sıklığına yönelik değerlendirmeler.
4. Sürdürülebilir Beslenme Ölçeği: Bilgi düzeyi ve sağlıklı yeme davranışlarını ölçen 8 faktörlü (34 maddelik) ölçek.

İstatistiksel analizler için IBM SPSS 26.0 paketi kullanılmış; değişkenlerin normal dağılımı Shapiro-Wilk testi ile, ilişkiler ise Pearson veya Spearman korelasyon katsayıları ile incelenmiştir.

Araştırma Bulguları ve Sosyodemografik Veriler

Katılımcıların %75,3’ü İstanbul’da ikamet etmektedir. Yaş grupları incelendiğinde, en yoğun katılımın %34,4 ile 45-54 yaş grubunda olduğu görülmektedir. Eğitim durumuna bakıldığında ise katılımcıların %30’u lise, %29,8’i üniversite mezunudur. Hane halkı gelirinde %43,3’lük kesim 6001 TL ve üzeri gelire sahiptir.

Sürdürülebilir Beslenme Farkındalığı ve İsraf Nedenleri

Araştırmaya katılan ev hanımlarının sadece %32,6’sı sürdürülebilir beslenme ifadesini daha önce duyduğunu belirtmiştir. Bu kavramı duyanların %37’si sosyal medya, %30’u televizyon/radyo ve %23’ü sağlık profesyonelleri aracılığıyla bilgi sahibi olmuştur. Gıda israfı yapma durumuna yönelik soruya katılımcıların %53’ü "bazen", %24’ü ise "evet" cevabını vermiştir.

Gıda israfının temel nedenleri:

• %31: Gıdanın çok uzun süre dolapta kalması.
• %20,4: Son kullanma tarihinin geçmesi.

Eğitim durumu ile gıda israfı arasındaki ilişki incelendiğinde; kırmızı et, süt ürünleri ve yumurta israfı ile eğitim düzeyi arasında anlamlı bir ilişki saptanmıştır (p<0,05). Eğitim seviyesi arttıkça belirli gıda gruplarındaki israf düzeyinin de arttığı gözlemlenmiştir.

Besin Ögeleri ve Yaş İlişkisi

Sürdürülebilir beslenme bilgi düzeyi ile besin ögesi alımı arasında yapılan Spearman Korelasyon analizi, protein ve çinko alımı ile bilgi puanı arasında pozitif yönlü bir ilişki olduğunu göstermiştir (p<0,05). Yani, sürdürülebilir beslenme konusundaki bilgi arttıkça, diyetle alınan çinko ve protein miktarı da artmaktadır.

Ayrıca, yaş ilerledikçe sürdürülebilir ve sağlıklı beslenme ölçeğinden alınan puanların arttığı tespit edilmiştir. Bu durum, yaşla birlikte sosyal konulara duyarlılığın artması ve kronik rahatsızlıkları önleme isteği ile ilişkilendirilmektedir.

Tartışma ve Sonuç

Araştırma sonuçları, ev hanımlarının gıda israfı ve sürdürülebilir beslenme konularında yeterli farkındalığa sahip olmadığını göstermektedir. Hane halkı kaynaklı israfın toplam israf içindeki büyük payı düşünüldüğünde, bu kitleye yönelik eğitim çalışmaları hayati önem taşımaktadır. Ekonomik koşulların zorlaşmasıyla birlikte gıda kaybına olan hassasiyetin artmaya başladığı da gözlemlenen bir diğer önemli noktadır.

Gelecek Nesiller İçin Öneriler:

• Bireyler gıda israfı konusunda bilinçlendirilmeli, yerel yönetimler tarafından gıda atık toplama kutuları yaygınlaştırılmalıdır.
• Ulusal beslenme rehberlerinde sürdürülebilir beslenme modeline daha geniş yer verilmelidir.
• Medya kanalları (gazete, dergi, reklam) aracılığıyla toplum bilincini artıracak içerikler ve broşürler hazırlanmalıdır.
• Üniversite müfredatlarına sürdürülebilir beslenme ve gıda israfı ile ilgili dersler eklenmelidir.
• Yeterli ve dengeli beslenmenin yanı sıra, bu beslenme biçiminin sürdürülebilirliği de vurgulanmalıdır.