ERTELEME DAVRANIŞI ÜZERİNE

Erteleme Davranışı Nedir?

Birçoğumuz hayatımızın belirli dönemlerinde yapmamız gereken işleri ertelemişizdir. Bu durum genellikle geçici bir strese neden olsa da, her zaman ciddi bir psikolojik problem teşkil etmez. Ancak, yapılması gerekenlerin sürekli ertelenmesi bir davranış kalıbı haline gelirse, bireyin gündelik hayatı ve yaşam kalitesi bu durumdan olumsuz etkilenir.

Ertelemek kelimesi, Latince "yarına bırakmak" anlamına gelen procrastinare (İngilizce: procrastination) sözcüğünden türetilmiştir. Eski Yunanca'da ise bu durum, mantığa aykırı bir şey yapmak anlamında kullanılan akrasia terimi ile ifade edilir. Klinik müdahale gerektiren asıl sorun, kişinin sonucun olumsuz olacağını bilmesine rağmen, niyetlendiği davranışı bilerek ve isteyerek geciktirmesidir.

Erteleme Davranışının Yaygınlığı ve Etkileri

Araştırmalar, bu davranış sorununun toplumda her beş kişiden birinde, öğrenci popülasyonunda ise her iki kişiden birinde görüldüğünü ortaya koymaktadır. Erteleme davranışı, sadece performansı düşürmekle kalmaz, aynı zamanda çeşitli ruh sağlığı sorunlarının oluşmasına da zemin hazırlar. Bu sorunu aşmanın en kritik noktası, davranışın altındaki temel nedenlere dair farkındalık kazanmaktır.

Erteleme Davranışının Psikolojik Dinamikleri

Ertelemek, esasen kişinin kendisini düzenleme konusundaki başarısızlığı neticesinde kendi kendine zarar vermesidir. Kişilik özellikleri açısından bu durum, beş faktör kişilik kuramında yer alan tedbirlilik boyutunun düşüklüğü ile ilişkilidir. Tedbirlilik; dikkatli, özenli ve düşünceli olmayı kapsayan ve ertelemeyi engelleyen temel nitelikleri içerir.

Erteleyen birey, işi eninde sonunda yapacağını bildiği için süreç boyunca yoğun bir sıkıntı yaşar. İşin aceleyle ve düşük nitelikte tamamlanacak olması, kişide ek bir rahatsızlık yaratır. Bu akıldışı döngünün temelinde, işin kendisinden ziyade; kaygı, güvensizlik, kendinden kuşku ve üzüntü gibi olumsuz duyguları yönetme zorluğu yatar.

Duygu Yönetimi ve Evrimsel Arka Plan

Erteleme davranışı, sanılanın aksine bir zaman yönetimi beceriksizliği değil, bir duygu yönetimi sorunudur. Kişi, kısa dönemli olumsuz duygulardan kaçınmak için ertelemeye başvurur. Yapılması gereken iş zor geldiğinde veya kişi kendine güvenmediğinde, daha zevkli bir uğraşa yönelmek geçici bir rahatlama sağlar. Bu rahatlama hissi, erteleme davranışının psikolojik ödülü haline gelir.

Konunun evrimsel boyutunda ise insan doğasının kısa dönemli ihtiyaçları, uzun dönemli hedeflerin önüne koyma eğilimi yatar. Psikolojideki "şimdi ve burada" yaklaşımı çerçevesinde, kişi "gelecekteki kendisini" bir yabancı gibi algılar. Bu süreçte beyin, yapılması gereken görevi bir tehdit olarak kodlar ve savunma mekanizması geliştirir.

Erteleme Davranışı ile Başa Çıkma Yöntemleri

Erteleme döngüsünü kırmak için dışsal çözümlerden ziyade, kişinin içsel niteliklerine odaklanması gerekir. İşte uzmanlar tarafından önerilen temel yöntemler:

• Bilinçli Farkındalık (Mindfulness): Kendine karşı bağışlayıcı olmak ve öz şefkat göstermek, verimliliği artıran önemli unsurlardır.
• Merakı Teşvik Etmek: Erteleme anında vücutta ve zihinde oluşan duyumlara odaklanmak, davranışın nedenlerini anlamaya yardımcı olur.
• Bir Sonraki Eylemi Düşünmek: Görevi çok küçük parçalara bölmek sinirleri yatıştırır. Sadece bir başlık yazmak gibi basit bir adım, motivasyonu güçlendirir.
• Çeldiricileri Ulaşılmaz Kılmak: Sosyal medya uygulamalarını silmek veya karmaşık şifreler oluşturmak gibi engeller, erteleme ödülüne ulaşmayı zorlaştırır.
• "Yapmaktan Vazgeçilecekler Listesi" Hazırlamak: Enerjiyi düşük öncelikli işlerden çekip, yüksek öneme sahip konulara odaklanmayı sağlar.

Sonuç

Erteleme davranışı, kökü derinlere inen varoluşsal bir sorundur. İnsanın hazza yönelme ve sıkıntıdan kaçma zaafı, seçimlerimizi doğrudan etkiler. Dürtülerini erteleyebilen bireyler, uzun vadede daha büyük amaçlarına ulaşarak kalıcı mutluluğu elde ederler. Unutulmamalıdır ki, günün sonunda herkes yaptığı seçimlerin sonuçlarını yaşar.