Erkek infertilitesi ( kısırlık )

Erkek İnfertilitesi Nedir?

Evli çiftlerin, bir yıl boyunca korunmasız ve düzenli cinsel birliktelik yaşamalarına rağmen gebelik elde edememeleri durumu infertilite (kısırlık) olarak tanımlanır. Eğer çift daha önce hiç gebelik deneyimi yaşamamışsa, bu durum primer infertilite olarak adlandırılır. İstatistiksel olarak evli çiftlerin %80-85'inde ilk bir yıl içinde gebelik oluşması beklenir; oluşmadığı takdirde kısırlık ihtimali değerlendirilir.

Kısırlık problemi yaşayan çiftlerin yaklaşık %5’inde sorun sadece erkek kaynaklı, %5’inde sadece kadın kaynaklı, %5’inde ise her iki partnerden kaynaklıdır. Bu nedenle infertilite araştırması yapılırken çiftin bir bütün olarak, eş zamanlı değerlendirilmesi büyük önem taşır.

Erkek Üreme Fizyolojisi ve Hormonal İlişki

Erkek üreme sistemi, beyin ve testisler arasındaki hassas bir hormonal denge üzerine kuruludur. Beyindeki hipofiz bezi, üreme fonksiyonlarını yöneten LH (Luteinizan Hormon) ve FSH (Folikül Uyarıcı Hormon) hormonlarını salgılar. Bu hormonlar, testislerde bulunan özel alıcılara bağlanarak üreme sürecini başlatır.

Testis Yapısı ve Fonksiyonları

Testislerde LH hormonuna bağlı olarak testosteron salgılayan Leydig hücreleri bulunur. Testosteron seviyesi sabah saatlerinde en yüksek (pik), akşam saatlerinde ise en düşük seviyeye iner. Spermatogenezin (sperm üretimi) başlaması için FSH ve LH hormonları kritik rol oynarken, sürecin sürdürülmesi için yeterli testosteron düzeyi gereklidir.

Testis hacminin büyük bir kısmını (%85-90) germ hücreleri ve onları destekleyen Sertoli hücreleri oluşturur. Sertoli hücreleri arasındaki sıkı bağlar, bağışıklık sisteminin spermlere saldırmasını engelleyen kan-testis bariyerini oluşturur. Bir germ hücresinin olgun spermatozoa haline gelmesi yaklaşık 74 gün sürer.

Spermin Olgunlaşması ve Depolanması

Testiste üretilen spermler henüz yumurtayı dölleme yeteneğine sahip değildir. Spermler, epididim kanalından geçerken hareket ve dölleme kabiliyeti kazanır. Ardından 30-35 cm uzunluğundaki taşıyıcı tüplerde ilerlerler. Meni hacminin yaklaşık %65'ini oluşturan seminal kese sıvısı bu aşamada spermlere eklenir.

Erkek İnfertilitesi Nedenleri

Erkeklerde kısırlığa yol açan faktörler hormonal, genetik, yapısal veya çevresel olabilir. Başlıca nedenler şunlardır:

• Hormonal Bozukluklar: Kallman sendromu, izole LH/FSH yetmezliği, hiperprolaktinemi ve tiroid hastalıkları.
• Genetik Faktörler: Klinefelter Sendromu, Y kromozom mikrodelesyonları (AZFa, AZFb, AZFc).
• Yapısal Sorunlar: Varikosel, kriptorşizm (inmemiş testis), sperm taşıma kanallarındaki tıkanıklıklar.
• Dış Etkenler: Gonadotoksinler (ilaç, radyasyon), sigara kullanımı, ağır metal maruziyeti.
• Sistemik Hastalıklar: Böbrek yetmezliği, karaciğer hastalıkları, orşiepididimit (enfeksiyon).

İnfertilite Tanısında Kullanılan Yöntemler

1. Semen Analizi (Spermiogram)

Sperm üretimi ve kalitesi hakkında en temel bilgiyi veren testtir. Doğru sonuç için 3-4 günlük cinsel perhiz sonrası yapılmalı ve 15-20 gün ara ile 3 kez tekrarlanmalıdır.

2. Ultrasonografi ve Skrotal Doppler

Prostat ve seminal veziküllerin anatomisi abdominal veya TRUS (Transrektal Ultrason) ile incelenir. Skrotal Doppler Ultrasonografi ise varikosel, inmemiş testis, kist ve kitlelerin teşhisinde altın standarttır.

3. Hormonal ve Genetik Değerlendirme

Sperm sayısı çok düşük olan hastalarda FSH ve Testosteron düzeylerine bakılır. Yüksek FSH seviyesi genellikle geri dönüşü olmayan doku hasarını işaret eder. Azoospermik (hiç sperm bulunmayan) erkeklerde Y kromozom mikrodelesyonu ve karyotip analizi mutlaka yapılmalıdır.

Varikosel: Erkek Kısırlığının En Sık Nedeni

Varikosel, testis torbasındaki (skrotum) toplardamarların varisleşerek genişlemesidir. Kısırlık şikayeti olan erkeklerin %40-50'sinde görülür. Genişleyen damarlar testis ısısını artırarak ve kirli kanın geri kaçmasına neden olarak sperm üretimini bozar.

Mikrocerrahi Varikoselektomi

Varikoselin tek tedavisi cerrahidir. Günümüzde en başarılı yöntem mikrocerrahi yöntemdir. Bu yöntemde mikroskop altında çalışılarak sperm kanalları ve temiz kan damarları korunurken, sadece fonksiyonunu yitirmiş varisli damarlar bağlanır. Ameliyat sonrası hastaların %70'inde sperm kalitesinde düzelme, yaklaşık yarısında ise doğal yolla bebek sahibi olma başarısı gözlenir.

Yaşam Tarzı ve Sigara Faktörü

Sigara dumanı 3000'den fazla zararlı kimyasal bileşik içerir. Araştırmalar, sigara içen erkeklerin eşlerinde gebelik oranlarının (tüp bebek ve aşılama dahil), içmeyenlere göre anlamlı derecede düşük olduğunu göstermektedir. Sigara kullanımı hem sperm parametrelerini hem de dölleme başarısını olumsuz etkilemektedir.

Op. Dr. Erdal KALCI
Üroloji Uzmanı