Diyabet ve Beslenme
- Diyabet, insülin salgısının yetersizliği sonucu oluşan ve kan şekeri yüksekliği ile karakterize kronik bir metabolizma hastalığıdır.
- Hastalığın tanısı açlık kan şekerinin 126 mg/dl veya tokluk şekerinin 200 mg/dl üzerinde olması gibi kriterlere dayanırken, takibinde HbA1c testi kritik rol oynar.
- Tedavi sürecinde ideal vücut ağırlığının korunması için kişiye özel insülin tipiyle uyumlu, kompleks karbonhidratlar ve dengeli makro besin öğeleri içeren bir beslenme planı uygulanmalıdır.
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Diyabet Nedir? Tanımı ve Genel Özellikleri
Diyabet hastalığı, endojen insülin salgısının tam veya kısmen salgılanamaması sonucunda ortaya çıkan, hiperglisemi (kan şekeri yüksekliği) ile karakterize kronik bir metabolizma hastalığıdır. Bu durum; karbonhidrat, protein ve yağ metabolizmasının bozulmasına yol açar.
Diyabetin Sınıflandırılması ve Risk Grupları
Diyabet, klinik özelliklerine ve istatistiksel risk faktörlerine göre iki ana grupta incelenmektedir:
A- Klinik Sınıflama
- Primer Diyabet: Kendi içinde Tip 1 diyabet (insüline bağımlı), Tip 2 diyabet (insüline bağımlı olmayan), malnütrisyon diyabeti, gestasyonel diyabet ve diğerleri olarak ayrılır.
- Glükoz Tolerans Bozukluğu (IGT): Şeker toleransının bozulduğu ara evreyi temsil eder.
B- İstatistiksel Risk Grupları
- MODY: Gençlerde görülen, otozomal dominant geçişli ve insüline bağımlı olmayan diyabet türüdür.
- J Tipi Diyabet: Genellikle Uzak Doğu'da görülen, beslenme ile ilişkili olarak pankreasta kalsifikasyon ve organik bozukluklarla seyreden bir türdür.
İnsülinin Görevi ve Sekresyonu Etkileyen Faktörler
İnsülin, glikozun hücre içine girmesini ve enerji olarak kullanılmasını sağlayarak kan glikoz konsantrasyonunu dengeler. Kandaki glikozun aşırı artması hiperglisemi, yetersiz olması ise hipoglisemi olarak adlandırılır. Ayrıca insülin, aminoasitlerin hücre içine girişini destekleyerek kas kaybını ve negatif azot dengesini engeller.
| İnsülin Sekresyonunu Uyaran Faktörler | İnsülin Sekresyonunu Engelleyen Faktörler |
|---|---|
| Keton cisimler, Aminoasitler | Stres |
| GIS hormonları, Parasempatik sistem | Alfa-adrenerjik faktör |
| Serbest yağ asitleri, B-adrenerjik faktör | Travma |
Diyabetin Tanı Kriterleri (WHO)
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre diyabet tanısı için aşağıdaki kriterler esas alınır:
- Açlık kan glikozunun 126 mg/dl’den fazla olması.
- Post prandial (tokluk) plazma glikozunun 200 mg/dl’den fazla olması.
- Oral Glikoz Tolerans Testi (OGTT) sırasında 2. saatteki kan glikozunun 200 mg/dl’den fazla olması.
Tip 1 Diyabet: Belirtiler ve Komplikasyonlar
Tip 1 diyabetin klinik bulguları arasında glikozüri (idrarda şeker), poliüri (sık idrara çıkma), polifaji (aşırı yemek yeme), polidipsi (aşırı susama), kilo kaybı, yorgunluk ve bulanık görme yer alır.
Sık görülen komplikasyonlar ise şunlardır:
- Ketoasidoz ve hipoglisemi
- Nefropati, retinopati ve nöropati
- Büyüme geriliği ve katarakt
- Hiperlipidemi ve osteopeni
Diyabet Takibinde Kullanılan Tanı Testleri
- HbA1c (Glikozillenmiş Hemoglobin): Son 2-3 aylık glisemik kontrolü gösterir. Normal düzeyi %4-6.5 arasıdır; diyabetlilerde %6'nın üzerindedir.
- İdrarda Glikoz Ölçümü: Günlük 40-70 mg glikoz atımı normal kabul edilir.
- Kan Glikoz Ölçümü: Anlık şeker seviyesini belirler.
İnsülin Tipleri ve Beslenme Düzeni
Kullanılan insülin türüne göre beslenme planı değişiklik göstermektedir:
- Kristalize İnsülin: Her öğünden 30 dakika önce uygulanmalıdır. Hasta günde 4 ana öğün beslenmeli ve her öğünde eşit enerji (örneğin 2000 kkal için öğün başı 500 kkal) almalıdır.
- Kristalize + NPH (Mixtard): Günlük enerji 6 öğüne (3 ana, 3 ara) dağıtılmalıdır. Öğünler arası 2.5-3 saat olmalı; ara öğünlerde mutlaka karbonhidrat ve protein tüketilmelidir.
Hipoglisemi Nedir?
Kan şekerinin 65 mg/dl’nin altına düşmesi durumudur. Belirtileri arasında baş dönmesi, uyuşukluk, konsantrasyon güçlüğü ve havale yer alır. Şuur açık ise şekerli içecekler verilmeli; şuur kapalı ise damar yolundan dekstroz veya glukagon uygulanmalıdır.
Tip 1 Diyabette Beslenme Tedavisi Stratejileri
Diyabet tedavisinin temel taşı doğru beslenmedir. Hedef; ideal vücut ağırlığını korumak ve kan glikozunu normal seviyelerde tutmaktır.
Makro Besin Öğeleri Dağılımı
- Enerji: Kilo başına ortalama 30-35 kkal verilmelidir. Enerji alımı gereksiz yere kısıtlanmamalıdır.
- Protein: Günlük enerjinin %12-15’i proteinden gelmelidir. Bu miktarın en az %50'si hayvansal kaynaklı olmalıdır.
- Yağ: Enerjinin %25-30’u yağlardan sağlanmalı, günlük kolesterol 200 mg’ı geçmemelidir. Doymuş yağlar %10'un altında tutulmalıdır.
- Karbonhidrat: Günlük enerjinin en az %50’si karbonhidrat olmalıdır (minimum 130 g/gün). Kompleks karbonhidratlar ve düşük glisemik indeksli besinler tercih edilmelidir.
Önemli Uyarı: Bal, pekmez ve reçel gibi glisemik indeksi yüksek gıdalar sınırlandırılmalıdır. Diyabetik ürünler konusunda mutlaka bir beslenme uzmanına danışılmalıdır.
