Borderline kişilik bozukluğu nedir
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Borderline Kişilik Bozukluğu Nedir?
Borderline Kişilik Bozukluğu (BKB), genellikle erken erişkinlik döneminde (20-30 yaş arası) ortaya çıkan; kişiler arası ilişkilerde, benlik algısında ve duygulanımda aşırı tutarsızlık ile belirgin dürtüselliğin görüldüğü bir psikolojik tablodur. Bu bozukluğa sahip bireyler, dünyayı ve insanları uç noktalarda algılama eğilimindedirler.
DSM-V Tanı Kriterleri
DSM-V standartlarına göre, bir bireye Borderline Kişilik Bozukluğu tanısı konulabilmesi için aşağıda belirtilen kriterlerden en az beşinin mevcudiyeti gereklidir:
- Terk Edilme Korkusu: Gerçek ya da imgesel bir ayrılıktan kaçınmak için sergilenen çılgınca çabalar.
- Tutarsız İlişkiler: Kişileri aşırı büyütme (idealize etme) ve yerin dibine sokma (değersizleştirme) uçları arasında gidip gelen gergin ilişkiler.
- Kimlik Karmaşası: Belirgin ve sürekli bir biçimde tutarsız benlik algısı.
- Dürtüsellik: Kendine zarar verme olasılığı yüksek en az iki alanda (para harcama, cinsellik, madde kullanımı, pervasız sürüş, tıkınırcasına yemek yeme) dürtüsel davranışlar.
- Kendine Zarar Verme: Yinelenen intihar girişimleri, hazırlıkları veya kendine kıyım davranışları.
- Duygusal Tutarsızlık: Duygudurumda belirgin tepkiselliğe bağlı olarak gelişen ve genellikle birkaç saat süren yoğun bunaltı veya disfori atakları.
- Boşluk Duygusu: Süreğen ve geçmeyen bir boşluk hissi.
- Öfke Kontrol Sorunu: Uygunsuz, yoğun öfke veya öfkeyi denetlemekte güçlük çekme.
- Paranoid Düşünceler: Stresle ilişkili gelip geçici kuşkucu düşünceler veya ağır çözülme (disosiasyon) belirtileri.
Borderline Kişilik Bozukluğu Ayırıcı Tanısı
BKB tanısı konulurken, benzer belirtiler gösteren diğer bozukluklarla karıştırılmaması kritik önem taşır. Ayırıcı tanıda dikkat edilmesi gereken temel farklar şunlardır:
| Durum | BKB ile Farkı |
|---|---|
| Dürtü Denetim Bozuklukları | BKB'de dürtüsellik en az iki alanda yaygındır; sadece kumar veya hırsızlık gibi tek bir alanla sınırlı değildir. |
| Histriyonik Kişilik Bozukluğu | Her iki durumda da dikkat çekme isteği olsa da, BKB çok daha tutarsız ve yıkıcıdır. |
| Psikotik Bozukluklar | BKB'de stres altında görülen psikotik ataklar geçicidir; şizofreni gibi süreğen değildir. |
| Bipolar Bozukluk | BKB'de duygu değişimleri gün içinde ve dışsal olaylara tepki olarak hızla gerçekleşir. |
| Narsisistik Kişilik Bozukluğu | Narsisizmde yüceltme ve değersizleştirme daha tutarlıyken, BKB'de bu döngü çok daha kaotiktir. |
Vaka Örneği: Manipülatif Davranış ve İntihar Girişimi
34 yaşındaki M. Hanım, eşini aldattığı için suçluluk duymakta ancak bu durumu eşinin öğrenmesini de sağlamaktadır. Eşi evde yokken ilaç içerek intihar girişiminde bulunmuş ve bunu eşine haber vermiştir. Ancak sağlık ekipleri geldiğinde "bir şeyim yok" diyerek yardımı reddetmiştir. Bu durum, BKB'deki terk edilme korkusu ve manipülatif eyleme vurum döngüsüne tipik bir örnektir.
Borderline Kişilik Bozukluğunun Nedenleri
BKB'nin kökenleri genellikle preödipal döneme (1-3 yaş arası) dayanmaktadır. Temel nedenler arasında şunlar yer alır:
- Ebeveyn Yetersizliği: Özellikle annenin empatik yaklaşımdan yoksun olması ve çocuğun kendini yalnız hissetmesi.
- Gelişimsel Engeller: Çocuğun ayrışma-bireyselleşme evresinin engellenmesi; temel güven ve özerklik duygusunun gelişememesi.
- Aile Yapısı: Aşırı cezalandırıcı, güvensiz, istikrarsız veya çocuğun duygularını bastırmasını isteyen boyun eğici aile modelleri.
- Travmalar: Çocukluk döneminde yaşanan cinsel istismar.
- Nesne Sürekliliği Eksikliği: Normal bireyler iyi ve kötü anne imgelerini birleştirebilirken, BKB hastaları bu sürekliliği sağlayamazlar.
Tedavi Yöntemleri ve Terapistin Rolü
BKB tedavisinde farklı ekoller bir arada kullanılabilir. En etkili yöntemler Transferans Odaklı Terapi, Şema Terapi, Hipnoz ve düşük düzey vakalarda Farmakoterapidir.
Terapistin Rolü ve Yaklaşımı
- Terapist, hastanın kendisini bir an göklere çıkarıp bir an yerin dibine batırmasını tolere edebilmelidir.
- Hastanın bencil veya nankör olarak nitelendirilebilecek aktarımlarına karşı nötr kalmalı, olumsuz tutum geliştirmemelidir.
- Terapist, hastaya bir nevi yeniden ebeveynlik yapar ancak sınırların kaybolmasına izin vermez.
- Hastanın kendine zarar verici davranışlarına net sınırlar koyar.
Şema Terapi ve Aşamaları
Şema terapide temel amaç; terk edilen çocuğu korumak, cezalandırıcı ebeveyn şemasıyla savaşmak ve duyguların uygun ifadesini sağlamaktır. Süreç üç aşamadan oluşur:
- Bağlanma ve Duygusal Düzenleme: Güven ilişkisinin tesisi.
- Şema Mod Değişimi: Olumsuz duygu patlamalarının dönüştürülmesi.
- Özerklik: Hastanın bireyselliğinin kazandırılması.
Kaynakça
- Öztürk ve Uluşahin, Ruh Sağlığı ve Bozuklukları, 2011.
- Gençtan, Psikodinamik Psikiyatri ve Normaldışı Davranışlar, 2012.
- APA, DSM V Tanı Ölçütleri Başvuru Elkitabı, 2014.
- Masterson, Terapistler İçin Kişilik Bozuklukları Rehberi, 2012.
