AİLE EĞİTİMİ
“Çoğu ebeveyn çocuklarını sever ve onların güzel bir çocukluk geçirmesini ister. Ama bu durum karışık ebeveyn-çocuk ilişkileri dinamikleri yüzünden soruna dönüşebilir.” İstenmeyen davranışlara nasıl tepkiler verilmesi gerektiği konusunda bazen aileler karmaşa yaşayabilirler. Zaman zaman çocukların istenmeyen davranışları arttığında ebeveynlerin duygu ve tepkilerini kontrol etmesi de zorlaşabilir. Ebeveyn-çocuk ilişkisinde özellikle istenmeyen davranışlar konusunda tutarlı olabilmek önemlidir.
İSTENMEYEN DAVRANIŞLAR
Çocuklar başkalarının ilgilerini çekmekten hoşlanırlar ve bu ilgi çeken davranışları sürekli tekrarlama eğilimindedirler. Zaman zaman bu ilgi azarlamak kızmak gibi olumsuz bir ilgi de olsa sonuçta çocuk ilgiyi üzerine çekmiş olur. Başkalarının onlara seslenmesi, yapma demesi, uyarması hatta bağırması çocuk için yine de ilgi görmektir. bu tür davranışlar istenmeyen davranışı ortadan kaldırmadığı gibi tekrarlanma ihtimalini de artırır. Bu gibi durumlarda istenmeyen davranışı gözardı etmek daha ekili bir disiplin yöntemi olabilir.
Gözardı edilecek davranışı seçerken dikkatli olunmalıdır. Çok fazla istenmeyen davranış varsa bunların hepsi için gözardı tekniğini aynı anda kullanmak doğru olmaz. Bir-iki davranış seçildikten sonra çocuğun çevresindeki herkes seçilen davranış için ortak tavır sergilenmelidir. Gözardı tekniğinde tutarlılık çok önemlidir. İstenmeyen davranışı çocuk sergilediğinde olumlu ya da olumsuz mesaj verilmez, yüz ifadesinin de nötr olması gerekir. O sırada başka şeyle ilgilenilebilir, ortamdan uzaklaşılabilir.
Başlangıçta gözardı edildikçe çocuk bu istenmeyen davranışını artırarak sergileyebilir. Bu aşamada kararlılık ve tutarlılık çok önemlidir. Çocuk olumsuz davranışına beklediği ilgiyi görmedikçe anne-babanın sınırlarını fazlasıyla zorlayabilir. Bu duruma öncesinde hazır olmak ve kararlılığı sürdürmek gerekir. Çünkü en kritik dönemde pes edilirse çocuk yine istediği ilgiyi elde etmiş olur. İstenmeyen davranış azaldığında ya da ortadan kalktığında ise hemen çocuğun yanına gidilip olumlu ilgi gösterilmelidir. Böylece olumlu davranışlarla da ilgi görebileceğini anlamış olur.
Gözardı etme yöntemi uygulanırken başkalarına ya da kendine zarar verme, çalma, yalan söyleme gibi davranışlar seçilmemelidir. Çünkü bunlar ya hemen müdahale gerektirir ya da daha planlı şekilde kontrol edilmelidir.
OLUMLU DAVRANIŞLAR
Çok fazla eleştiri alan çocuklar özgüvenleriyle ilgili problem yaşayabilirler. Olumsuz davranışlar sebebiyle pek fazla övgüyle karşılaşmayan çocuklar ilgi görmenin başka yollarını bilmiyor olabilirler. Çocuğun olumlu davranışlarına odaklanmak hem bu davranışların pekiştirilmesini hem de çocuğun farklı şekilde de ilgi görebildiğini anlamasını sağlar.
Olumlu davranışlarla yeterince ilgi gören çocuk dikkat çekmek için olumsuz davranışlara gerek duymaz. Örneğin söylenme, bağırma gibi olumsuz davranışlar gözardı edilirken; çocuğun isteklerini düzgün şekilde ifade etmesi hemen farkedilip övülmelidir. Ancak övgü için seçilen ifadelerde de son derece dikkatli olunmalıdır. “harikasın, mükemmelsin” gibi övgüler çocuğa her zaman en iyi olması gerektiğini düşündürebilir.
Övgü için davranışın kendisini seçmeye çalışın. “muhteşemsin” yerine “odanı çok hızlı toplamışsın.” gibi ifadelerle davranışa odaklanmaya dikkat edin. Övgüler “sonunda ödevlerini bitirebildin.” gibi olumsuzluk hatırlatan, imalı ifadeler yerine “zor bir ödev olmalı ama bitirmeyi başardın.” gibi motive edici mesajlar içermelidir.
Belirli bir davranışın yerleşmesi için övgü kullanılırken başlangıçta o davranışı her sergilediğinde çocuk övülür. Davranış yerleşmeye başladığında ise her seferinde değil aralıklı şekilde övülerek pekiştirmeye devam edilir.
SINIRLAR
Çocuklar sınır kavramıyla genellikle okul çağında karşılaşırlar. Okul çağına kadar sınırlarla tanışmamış bir çocuk için okul düzeni kabusa dönüşebilir. Çünkü okul ortamı çocuğun özgürlüğünü engellemiş bir yer olarak çocuğun karşısına çıkar.
Evde belirlenecek sınırlarda anne-babanın işbirliği içinde olması önemlidir. Babanın “hayır” dediği bir isteğe çocuk çok ısrar ettiğinde anne izin verirse tutarsızlık ortaya çıkar. Bu şekilde çocuk yeterince ısrar ettiğinde isteğine izin verileceğini öğrenir. Bu gibi tutarsızlıkların önüne geçmek için ev içindeki sınırlar ve kurallar tüm aileyle birlikte belirlenebilir. Bu kural ve sınırlar belirlenirken çocuğu da sürece dahil etmek çocuğun sorumluluk almasını sağlar.
Hangi kuralın neden konduğu ve bu sınırlara uyulmadığında sonuçlarının neler olacağı çocuğun da yer aldığı toplantılarda belirlenmelidir.
Çok fazla kural koymak kafa karışıklığına sebep olabilir. Bu yüzden önem durumuna göre kuralları elemek gerekir. Kural ve sınırlar az sayıda ve net olmalıdır. Herhangi bir sınırla ilgili esneme yapılacaksa bu durumla ilgili öncesinde çocuğa bilgi verilmelidir. Bilgi verilmeden sınırı aşmasına izin verilirse çocuk sınırların her zaman net olmadığını düşünebilir.
Özetle, istenmeyen bir davranışta olumsuz da olsa ilgi göstermeye devam etmek yerine, gözardı yöntemiyle disiplini sağlamaya çalışabilirsiniz. Olumlu bir değişiklik gördüğünüzde ise aşırıya kaçmadan övgüyü kullanmayı ihmal etmeyin. İstenmeyen durumlarla ilgili sınırlar koyarken ise net ve kesin olmak önemlidir.
