YETİŞKİNLERDE DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU

Yetişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocukluk çağında başlayan ve etkisi tüm yaşam süresine yayılabilen, süreğen bir nöropsikiyatrik bozukluk olarak tanımlanmaktadır. Yakın zamana kadar DEHB'nin yalnızca çocukluk dönemine özgü bir sorun olduğu ve yetişkinlikte kendiliğinden ortadan kaybolduğu düşünülmekteydi. Ancak güncel klinik gözlemler ve bilimsel çalışmalar, bu sorunun yetişkinlik döneminde de varlığını sürdürdüğünü açıkça ortaya koymaktadır.

Türkiye’deki yaygınlık oranlarına bakıldığında, Psikiyatri Derneği Yetişkin Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Bilimsel Çalışma Birimi verileri dikkat çekicidir. Bu verilere göre DEHB yaygınlığı çocuklukta %8, ergenlikte %6 ve yetişkinlikte %4 seviyesindedir. Bu istatistikler, rahatsızlığın yaş ilerlese de önemli bir popülasyonu etkilemeye devam ettiğini göstermektedir.

DEHB Tanı Grupları ve Temel Belirtiler

Uluslararası sınıflandırma sistemi olan DSM-V tanı ölçütlerine göre DEHB, bireylerde üç ayrı grupta ele alınmaktadır. Tanı konulabilmesi için belirtilerin 7 yaşından önce başlamış olması, en az 6 aydır devam etmesi ve okul ile ev gibi en az iki farklı ortamda gözlemlenmesi gerekmektedir.

DSM-V Tanı Ölçütleri: Dikkatsizlik

Dikkatsizlik kategorisinde bireylerde sıklıkla şu belirtiler gözlemlenir:

• Ayrıntılara dikkat edememe ve işlerde dikkatsizce hatalar yapma.
• Görevlerde veya oyun etkinliklerinde dikkatin kolayca dağılması.
• Doğrudan konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünme.
• Yönergeleri izleyememe; ödev, iş veya görevleri tamamlayamama.
• Görev ve etkinlikleri düzenlemekte (organizasyon) zorluk çekme.
• Sürekli zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma veya isteksizlik.
• Etkinlikler için gerekli araç-gereçleri (kalem, kitap, anahtar vb.) kaybetme.
• Dış uyaranlar tarafından dikkatin kolayca dağılması.
• Günlük etkinliklerde unutkanlık.

DSM-V Tanı Ölçütleri: Hiperaktivite ve Dürtüsellik

Hiperaktivite (Aşırı Hareketlilik) belirtileri şunlardır:

• Ellerin ve ayakların kıpır kıpır olması, oturulan yerde kıpırdanma.
• Oturması beklenen durumlarda yerinden kalkma.
• Uygunsuz durumlarda koşuşturma veya tırmanma (yetişkinlerde huzursuzluk hissi).
• Sakin bir şekilde boş zaman geçirme etkinliklerine katılamama.
• Sürekli hareket halinde olma, adeta "bir motor tarafından sürülüyormuş" gibi davranma.
• Aşırı derecede konuşma.

Dürtüsellik belirtileri ise şu şekilde sıralanır:

• Sorulan soru tamamlanmadan cevabını verme.
• Sırasını beklemekte güçlük çekme.
• Başkalarının sözünü kesme veya yaptıklarının arasına girme.

Yetişkinlerde DEHB Nasıl Kendini Gösterir?

Yetişkinlerde DEHB, çocuklardaki fiziksel hareketlilikten ziyade daha farklı formlarda karşımıza çıkmaktadır. Geçmişte bu belirtileri gösteren yetişkinlere; çift kutuplu duygudurum bozukluğu, kişilik bozukluğu, atipik depresyon veya antisosyal kişilik gibi tanılar konulabilmekteydi. Bunun temel nedeni, DEHB'nin yetişkinlerdeki yansımalarının klinik olarak yeterince tanınmamasıydı.

Yetişkinlerde DEHB tanısı için klinik gözlemlerde öne çıkan belirtiler şunlardır:

• Randevuları veya yapılması gereken işleri unutma.
• Çok basamaklı işleri organize etmekte ve yürütmekte zorlanma.
• Bir projeye başlamakta veya bitirmekte güçlük çekme.
• Sürekli erteleme eğilimi ve oyalanma.
• Bilgileri öncelik sırasına koyamama.
• Çabuk sıkılma, sabırsızlık ve içsel huzursuzluk hissi.
• Zamanı verimli kullanamama ve eşyaları sık sık kaybetme.
• Sonuçlarını düşünmeden fevri konuşma.

DEHB'nin Yaşam Üzerindeki Etkileri ve Riskler

Yaşın ilerlemesiyle birlikte aşırı hareketlilik ve dürtüsel davranışlarda bir azalma eğilimi görülebilir. Ancak bu durum belirtilerin tamamen kaybolduğu anlamına gelmez. Özellikle ergenlik döneminde DEHB, riskli sağlık davranışlarının artmasına ve kalıcı zararlara yol açabilir. Yetişkinlikte ise iş yerinde verimsizlik, kötü zaman yönetimi, öfke atakları ve evlilik sorumluluklarının idaresinde ciddi sorunlar süregelmektedir.

Tedavi edilmeyen DEHB, bireyin sadece kendisini değil, çevresini ve ailesini de olumsuz etkiler. Bu süreçte şu psikiyatrik eş tanılar ve sorunlar gözlemlenebilir:

• Kendine güven kaybı ve kötü akran ilişkileri.
• Okul ve iş başarısında belirgin düşüklük.
• Davranış bozuklukları ve antisosyal bozukluk.
• Alkol ve madde kötüye kullanımı.
• Depresyon ve stresle baş edememe.

Sonuç olarak, yetişkin yaşamının karmaşıklığı içinde DEHB'nin doğru teşhis edilmesi hayati önem taşır. Belirtilerin yaşla birlikte gösterdiği değişimler gözetilerek, uygun tedavi yöntemlerinin planlanması bireyin yaşam kalitesini doğrudan artıracaktır.

UZM. PSK. SERRA KAMPEAS