Uyum Bozucu Şemalar

Şema Terapi: Çocukluktan Yetişkinliğe Uzanan 18 Temel Şema

Çocukluk döneminde ebeveynlerle kurulan ilişkiler ve yaşanan deneyimler, yetişkinlikteki davranış kalıplarımızın temelini oluşturur. Psikolojide yaklaşık 18 farklı şema bulunmaktadır ve bu şemalar dünyayı algılama biçimimizi doğrudan etkiler. İşte hayatımızı şekillendiren o temel şemalar:

1. Duygusal Yoksunluk

Her çocuk ebeveynleri tarafından ilgi, bakım ve şefkate ihtiyaç duyar. Sarılma, öpme ve koşulsuz kabul gibi davranışlar çocuğun kendini değerli hissetmesini sağlar. Bu ihtiyaçlar karşılanmadığında çocuk yalnızlaşabilir. Duygusal yoksunluk, yetişkinlik döneminde sosyal iletişimde, başarıda ve romantik ilişkilerde ciddi sorunlara yol açabilir.

2. Başarısızlık

Ebeveynlerin çocuklarına karşı "Sen yapamazsın, ben senin yerine yapayım" şeklindeki tutumları, çocukta özgüven zedelenmesine neden olur. Bu bireyler yetişkinlikte okul, iş ve özel hayatlarında sürekli bir başarısızlık hissiyle yaşarlar ve yeni adımlar atmaktan çekinirler.

3. Karamsarlık

Hayatın olumlu yönlerini görmezden gelme ve sürekli kötü olayların yaşanacağına dair sarsılmaz inanç, karamsarlık şemasının en belirgin özelliğidir. Kişi, olumlu gelişmelere odaklanmakta güçlük çeker.

4. Cezalandırıcılık

Çocuklukta yapılan hataların sürekli cezalandırılması, bireyin yetişkinlikte de hata yapmaktan korkmasına neden olur. Bu şemaya sahip kişiler, her yanlış adımda ağır yaptırımlarla karşılaşacaklarına dair derin bir inanç taşırlar.

5. Yüksek Standartlar

Bu şemaya sahip bireyler, ne yaparlarsa yapsınlar kendilerini yeterli görmezler. Sürekli daha iyisini hedeflemek, beraberinde mükemmeliyetçilik ve kaygı bozukluğunu getirebilir. En yüksek başarı bile bu kişiler için tatmin edici olmayabilir.

6. Onay ve Takdir Arama

Çocukken sadece ebeveynlerinin isteklerini yerine getirdiğinde sevgi gören bireylerde oluşur. Bu kişiler yetişkinlikte de tüm davranışlarının sonucunda dışarıdan bir onay ve takdir bekleme eğilimindedirler.

7. Yetersiz Özdenetim

Sorumluluk almaktan kaçınma ve verilen görevleri tamamlayamama durumudur. Genellikle çocuklukta sorumluluk verilmemiş veya tüm işleri ebeveynleri tarafından yapılmış kişilerde görülür. Özdenetim eksikliği, iş hayatında disiplin sorunlarına yol açar.

8. Boyun Eğme

Çocukken zorbalığa uğramış, alay edilmiş veya sınırlarını koruyamamış kişilerde gelişir. Bu bireyler yetişkinlikte dikkat çekmemek ve çatışmadan kaçınmak için başkalarının fikirlerine sorgusuzca katılırlar.

9. Duygusal Bastırma

Sevgisini göstermeyen ebeveynler tarafından büyütülen bireyler, yetişkinlikte duygularını ifade etmekten kaçınırlar. Bu kişiler için duygularını açığa vurmak bir mahcubiyet sebebi olarak algılanabilir.

10. Zarar Görme ve Hastalıklara Karşı Dayanıksızlık

Çocuklukta geçirilen ağır hastalıklar veya aşırı titiz ebeveyn tutumları bu şemayı tetikler. En büyük korkuları hasta olmaktır. Bu kişilerde anksiyete (kaygı bozukluğu) görülme sıklığı oldukça fazladır.

11. Kusurluluk ve Utanç

Sürekli eleştirilen ve eksiklikleri dile getirilen bir çevrede büyüyen kişilerde oluşur. Birey, özünde kusurlu ve yetersiz olduğuna dair derin bir inanç geliştirir.

12. Güvensizlik ve Kötüye Kullanım

Çocukluk travmaları (fiziksel/cinsel saldırı, tehdit) sonucu oluşur. Kişi dünyayı tehlikeli bir yer olarak görür ve kendini hiçbir zaman tam anlamıyla güvende hissetmez.

13. Sosyal İzolasyon ve Yabancılaşma

Baskı altında büyüyen ve ev ortamından uzaklaşmasına izin verilmeyen kişilerde görülür. Bu bireyler kendilerini toplumdan farklı hisseder ve sosyal ortamlara uyum sağlamakta zorlanırlar.

14. Bağımlılık ve Yetersizlik

Tüm ihtiyaçları ebeveynleri tarafından karşılanan çocuklar, yetişkinlikte kendi başlarına karar veremezler. Sürekli bir yardımcıya ihtiyaç duyarlar ve kendilerini yetersiz hissederler.

15. Kendini Feda

Kendi ihtiyaçlarını yok sayıp başkalarının mutluluğuyla avunma durumudur. Bu kişiler "hayır" diyemezler ve partnerleri veya aileleri için mutsuz olsalar dahi fedakarlık yapmaya devam ederler.

16. İç İçe Geçme ve İstikrarsızlık

Ebeveyniyle sağlıklı bir ayrışma yaşayamayan yetişkinlerde görülür. Bir kişiye aşırı bağlanma ve o olmadan hareket edememe en belirgin özelliğidir. Bu durum ilişkilerde ciddi bir bağımlılık problemi yaratır.

17. Haklılık ve Büyüklenmecilik

Genellikle narsisistik yapılarda görülür. Kişi kendini özel hisseder, her zaman haklı olduğunu düşünür ve odak noktası olmayı bekler. Çocuklukta sınırsız yetki verilmiş bireylerde sık rastlanır.

18. Dayanıksızlık

Olumsuz hatıralar karşısında kendini güçsüz hisseden çocuk, yetişkinlikte her an kötü bir olay (deprem, kaza, uçak düşmesi) yaşayacakmış gibi hisseder. Bu kişiler, olası felaketlerle başa çıkabilecek gücü kendilerinde bulamazlar.