Üstün zekâlı ve özel yetenekli çocukların özellikleri, tanılanması, yönlendirilmesi, eğitimleri, bilim ve sanat merkezleri

Üstün Zekâlı ve Özel Yetenekli Çocuk Kavramları

Bilişsel becerilerin dil, matematik, muhakeme, analiz ve sentez gibi birçok alanında geçerli ve güvenilir testler sonucunda IQ puanının 130 ve üzerinde olması durumu üstün zekâ olarak tanımlanmaktadır. Bu durum, sürekli ölçümlerle desteklenen akademik bir veridir.

Özel yetenekli çocuk ise bir veya birden fazla yetenek alanında akranlarından belirgin şekilde üstün performans sergileyen bireyleri ifade eder. Bu çocuklar, üstün oldukları alanların dışındaki konularda ortalama düzeyde özellikler gösterebilirler.

Üstün Zekâ ve Özel Yetenek Nasıl Ölçülür?

Üstün zekâ ve özel yeteneğin tespit edilmesinde grup başarı testleri, bireysel zekâ testleri, öğretmen gözlemleri ve aileden alınan bilgiler temel değerlendirme yollarıdır. Ailelerin, çocuklarının potansiyelini fark etme konusundaki başarı oranı %40-50 civarındadır.

Değerlendirme sürecinde en yaygın kullanılan profesyonel ölçüm araçları şunlardır:

• Wisc-R Zekâ Testi
• Stanford Binet Zekâ Testi
• Nöropsikolojik Test Bataryaları
• Temel Kabiliyetler Testi (En yaygın grup testi)

Üstün Zekâlı Çocukların Temel Özellikleri

Üstün zekâlı çocukların gelişim süreçleri, akranlarından farklılık gösteren belirgin özellikler barındırır. Bu özellikler fiziksel, sosyal, psikolojik ve zihinsel olmak üzere dört ana başlıkta incelenebilir.

Gelişimsel ve Fiziksel Özellikler

Bu çocuklar genellikle gelişim basamaklarını yaşıtlarından önce tamamlarlar. Erken yürüme ve erken konuşma en sık rastlanan belirtiler arasındadır. Zengin bir sözcük dağarcığına sahip olmaları ve kurdukları kompleks cümleler yetişkinleri şaşırtabilir.

Gelişmiş sinir sistemleri nedeniyle duyuları oldukça keskindir. Seslere karşı aşırı duyarlılık, yemek seçme veya kıyafet dokularından (battaniye, ıslaklık vb.) rahatsız olma gibi durumlar bu hassasiyetten kaynaklanır. Ayrıca bağışıklık sistemleri genellikle güçlüdür ve fiziksel koordinasyon gerektiren işlerde daha hızlıdırlar.

Sosyal Gelişim Özellikleri

Sosyal çevrelerinde genellikle popüler olan bu çocuklar, liderlik özellikleri ile dikkat çekerler. Kendilerinden yaşça büyük kişilerle vakit geçirmeyi ve sohbet etmeyi tercih ederler. Empati becerileri ve duygusal zekâları oldukça gelişmiştir.

• Yeni durumlara hızla uyum sağlarlar.
• Gelişmiş bir mizah anlayışına sahiptirler.
• Grup içinde liderlik rollerini üstlenme eğilimindedirler.
• Okul dışı etkinliklere katılmaktan büyük keyif alırlar.

Psikolojik ve Kişilik Özellikleri

En belirgin kişilik özelliklerinin başında bağımsızlık gelir. Öğrenme süreçlerinde ve problem çözmede kendi başlarına hareket etmeyi severler. İçsel motivasyonları yüksek olduğu için bir işe başlamak için dışarıdan bir uyarıcıya ihtiyaç duymazlar.

Dünya sorunlarına karşı (çevre kirliliği, nesli tükenen canlılar vb.) aşırı duyarlıdırlar ve gelişmiş bir adalet duygusuna sahiptirler. Mükemmeliyetçi yapıları nedeniyle özgüvenleri yüksektir ancak yaptıkları işin en iyisi olması için kendilerini baskı altında hissedebilirler.

Zihinsel ve Kognitif Özellikler

Zihinsel açıdan bu çocuklar, dikkatlerini uzun süre bir konu üzerinde yoğunlaştırabilirler. Güçlü bir hafızaya sahiptirler; detayları, kuramları ve ilkeleri kolayca ezberleyip uzun süre belleklerinde tutabilirler. Sayılara ve aritmetik akıl yürütmeye erkenden ilgi duyarlar.

• Karmaşık problemleri çözme yetenekleri gelişmiştir.
• Okuduğunu anlama başarıları yüksektir ve genellikle kendi başlarına okumayı öğrenirler.
• Yaratıcılık ve mucitlik özellikleri ön plandadır.
• Aynı anda iki işi yapabilme becerisine sahiptirler.

Üstün Zekâlı Çocukların Karşılaşabileceği Olumsuz Durumlar

Üstün potansiyel, her zaman olumlu sonuçlar doğurmayabilir; bazen uyum sorunlarına yol açabilir. Rutin ödevlerden çabuk sıkılma ve bunları angarya olarak görme en sık karşılaşılan sorundur. Ayrıca şu durumlar gözlenebilir:

• İşleri sadece kendi bildikleri gibi yapmak istemeleri.
• Sınıfta aşırı dikkat çekerek diğer öğrencilerin sönük kalmasına neden olmaları.
• Başarısızlıktan aşırı etkilenme ve aşırı otoriter olma eğilimi.
• Bazen "aykırı" veya "uyumsuz" olarak nitelendirilmelerine yol açan aşırı yenilikçilik.

Eğitim Alınabilecek Merkezler ve Kurumlar

Üstün yetenekli çocukların potansiyellerini ortaya çıkarabilmeleri için özel eğitim programlarına ihtiyaçları vardır. Türkiye'de bu eğitimi veren başlıca kurumlar şunlardır:

1. Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEM)
2. Fen Liseleri ve Sosyal Bilimler Liseleri
3. Anadolu Güzel Sanatlar ve Spor Liseleri
4. Türk Eğitim Vakfı İnanç Türkeş Özel Lisesi (TEVİTÖL)
5. Beyazıt Ford Otosan İlköğretim Okulu
6. Üstün Yetenekliler Eğitim Araştırma ve Uygulama Merkezleri
7. Anadolu Üniversitesi Üstün Yetenekliler Eğitim Programı (ÜYEP)

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğumu BİLSEM'e Nasıl Gönderebilirim?

Milli Eğitim Bakanlığı Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi kapsamında, aday gösterme ve sınav süreçleri belirlenmiştir. Detaylı bilgiye MEB'in resmi mevzuat sayfasından (http://mevzuat.meb.gov.tr/html/2593_0.html) ulaşılabilir.

Üstün Zekâlı Çocuklar Sınıf Atlatılmalı mı?

İlköğretim Kurumlar Yönetmeliği’nin 49. maddesi uyarınca, akademik başarısı yüksek çocukların sınıf yükseltme sınavına girmesi mümkündür. Ancak bu karar verilirken çocuğun sadece akademik değil, duygusal becerilerinin de üst sınıfa uyumu mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.

Öğretmenler Üstün Zekâyı Fark Ettiğinde Ne Yapmalıdır?

Okul öncesi öğretmenleri, potansiyel gördükleri öğrenciler için EK-1/A Okul Öncesi Eğitimi Gözlem Formu'nu doldurarak ilgili Özel Eğitim ve Rehberlik Bölümüne iletmelidir. Bu formda kelime dağarcığı, öğrenme hızı, hayal gücü ve sanat yeteneği gibi 22 farklı kriter değerlendirilir.

Türkiye'deki Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEM) Listesi

(Not: BİLSEM'ler Türkiye'nin 81 ilinde, yukarıdaki listede belirtilen merkezler ve diğer illerdeki şubeleriyle hizmet vermektedir.)