T A KI NT ILAR NASIL OLUŞUR?
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB); olumsuz ve sürekli tekrar eden düşünceler (obsesyonlar) ile bu düşüncelerin yarattığı sıkıntıyı azaltmak amacıyla sergilenen zihinsel veya davranışsal tekrarlayıcı uğraşlar (kompulsiyonlar) olarak tanımlanan bir psikiyatrik bozukluktur. Bu yazıda, takıntı rahatsızlığının mekanizması Bilişsel Davranışçı Teori ve Metakognitif Teori perspektifinden detaylandırılmaktadır.
Bilişsel ve Davranışçı kuramlar, psikiyatrik bozuklukların temelinde işlevsiz düşünce ve inanışların yattığını savunur. Kişiyi psikoterapiye yönelten temel unsur, bu işlevsiz inanç sisteminin yaşam üzerindeki olumsuz etkileri ve uyumsuz davranışlardır. OKB özelinde, bazı bilişsel süreçlerin ve bunların sonuçlarının ayrıcı bir öneme sahip olduğu kabul edilmektedir.
OKB’nin Temel Süreçleri: Düşünce ve Davranış
OKB mekanizması, birbirini tetikleyen iki ana süreç üzerinden işlemektedir. Bu süreçler, rahatsızlığın hem ortaya çıkışında hem de kronikleşmesinde kritik rol oynar:
- Düşünsel Süreçler: Obsesyonlar (takıntılar) ve bu takıntılarla bağlantılı olarak geliştirilen tehdit değerlendirmeleri.
- Davranışsal Süreçler: Algılanan tehdidi ortadan kaldırmaya yönelik işlevsiz başa çıkma stratejileri olan kompulsiyonlar (ritüeller ve ruminasyonlar).
Metakognitif (Üst-Biliş) Kuramı ve İnanç Sistemleri
Üst-biliş (Metakognisyon), kişinin kendi bilişsel sistemi hakkındaki inançları, düşünceleri hakkındaki düşünceleri ve kendi zihinsel süreçlerini izleme yeteneği olarak tanımlanır. Wells (1995) ve diğer araştırmacılara göre üst-biliş, bilişsel sistemin işleyişini ve farkındalığını düzenleyen bir "üst göz" işlevi görür.
OKB'de bu üst-bilişsel sistemde yer alan bazı işlevsiz inançlar, obsesyon ve kompulsiyonların devamlılığına neden olur. Bu inançlar şunlardır:
- Mükemmel olma ihtiyacına yönelik sarsılmaz inançlar.
- Hataların mutlaka cezalandırılması gerektiği düşüncesi.
- Büyüsel ritüeller veya ruminasyon yoluyla kötü olayları engelleme gücüne sahip olunduğuna dair inanç.
- Bazı düşüncelerin felakete yol açabileceği ve bu yüzden kabul edilemez olduğu fikri.
- Duygularla yüzleşmek yerine nötürleştirme (hissetmeme) çabasının daha etkili olduğu inancı.
- Belirsizlik ve kontrol kaybının tolere edilemez olduğu düşüncesi.
Obsesif İnançlar Ölçeği (OİÖ) ve 6 Temel Alan
Obsesif Kompülsif Kognisyonlar Çalışma Grubu (OCCWG), OKB ile doğrudan ilişkili inançları ölçmek amacıyla Obsesif İnançlar Ölçeği'ni (OİÖ) geliştirmiştir. Bu ölçek, rahatsızlığın temelini oluşturan altı ana inanç alanını değerlendirir:
| İnanç Alanı | Tanımı ve Etkisi |
|---|---|
| Sorumluluk | Olumsuz olayları önleme yükümlülüğü ve aşırı suçluluk hissi. |
| Düşüncelerin Önemi | Düşüncelerin varlığının bile tehlikeli veya anlamlı olduğu inancı. |
| Düşüncelerin Kontrolü | Zihinsel süreçleri kontrol etmenin hem mümkün hem de zorunlu olduğu fikri. |
| Tehdidin Abartılması | Zararın gerçekleşme ihtimalinin ve şiddetinin felaketleştirilmesi. |
| Belirsizliğe Tahammülsüzlük | Kesinlik ihtiyacı ve belirsiz durumlara karşı düşük tolerans. |
| Mükemmeliyetçilik | Kusurların ve hataların hiçbir şekilde kabul edilemez olduğu inancı. |
İnanç Alanlarının OKB Mekanizmasındaki Rolü
Salkovskis'e göre, OKB tanısı alan bireyler kendilerine veya başkalarına gelebilecek zararı önleme konusunda aşırı sorumluluk duyarlar. Kompulsif davranışlar, bu potansiyel tehlikeyi azaltmak ve suçluluk duygusundan kaçınmak için bir araç olarak kullanılır.
Purdon ve Clark, düşünce kontrolüne verilen aşırı önem ile bu kontrolde başarısız olma korkusunun obsesyonları sürdürdüğünü savunur. Rachman ise, istenmeyen düşüncelerin felaketleştirici bir şekilde yorumlanmasının temel değerlendirme hatası olduğunu vurgular.
OKB'ye Özgü ve Genel Kaygı İnançları
Araştırmalar, bu inanç yapılarının hepsinin aynı düzeyde OKB'ye özgü olmadığını göstermektedir:
- OKB'ye Özgü İnançlar: Düşüncelerin önemi, düşüncelerin kontrolü ve aşırı sorumluluk.
- Genel Kaygı ile İlişkili İnançlar: Belirsizliğe tahammülsüzlük, tehdidin abartılması ve mükemmeliyetçilik.
KAYNAKLAR
- Clark DA, Purdon CL, Wang A (2003) The Meta-Cognitive Beliefs Questionnaire: development of a measure of obsessional beliefs. Behav Res Ther, 41:655–669.
- Clark DA (2007) Cognitive-Behavioral Therapy For OCD. New York, Guilford Press.
- Doğan K, Solak ÖS, Özdel K, Türkçapar MH (2013) Obsesif kompulsif bozukluk alt tiplerinde ve sağlıklı kontrol grubunda üstbilişlerin karşılaştırılması. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi, 2:34-40.
- Myers SG, Fisher PL, Wells A (2008) Belief domains of the Obsessive Beliefs Questionnaire-44 (OBQ-44) and their specific relationship with obsessive-compulsive symptoms. J Anxiety Disord, 22:475–484.
- OCCWG (Obsessive Compulsive Cognitions Working Group) (1997) Cognitive assessment of obsessive-compulsive disorder. Behav Res Ther, 35:667–681.
- OCCWG (Obsessive Compulsive Cognitions Working Group) (2001) Development and initial validation of the obsessional beliefs questionnaire and the interpretation of intrusions inventory. Behav Res Ther, 39:987–1006.
- Purdon CL, Clark DA (1999) Metacognition and obsessions. Clin Psychol Psychother, 6:102–110.
- Salkovskis PM (1985) Obsessional-compulsive problems: a cognitive-behavioural analysis. Behav Res Ther, 23:571–583.
- Salkovskis PM (1989) Cognitive-behavioural factors and the persistence of intrusive thoughts in obsessional problems. Behav Res Ther, 27:677–682.
- Tosun A, Irak M (2008) Üstbiliş Ölçeği-30’un Türkçe uyarlaması, geçerliği, güvenirliği, kaygı ve obsesif-kompülsif belirtilerle ilişkisi. Turk Psikiyatri Derg, 19:67-80.
- Wells A (1995) Meta-cognition and worry: a cognitive model of generalized anxiety disorder. Behav Cogn Psychother, 23:301–320.
