Psikolojide Kullanılan Ölçüm Teknikleri
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Kişilik Ölçüm Teknikleri ve Bireysel Değerleme
Bireysel özelliklerin değerlemesi ve bireylerin birbirleriyle karşılaştırılması sürecinde ölçüm teknikleri kritik bir rol oynamaktadır. Bu teknikler, bireyleri birbirinden ayıran karakteristik özellikleri doğrudan ya da dolaylı yollarla değerlendirmeyi hedefler. Literatürde yapılan çalışmalar, kişiliğin ölçülebilir bir yapı haline gelmesini sağlayan çeşitli bilimsel yöntemlerin geliştirilmesine öncülük etmiştir.
Kişilik özelliklerini belirlemek amacıyla kullanılan ölçekler; gözlemsel teknikler, yapılandırılmış test ve envanterler, projektif teknikler ve durumsal testler olmak üzere dört ana başlık altında sınıflandırılmaktadır. Bu bağlamda kullanılan temel ölçüm teknikleri aşağıda detaylandırılmıştır.
1. Sorgu Cetvelleri
Kişilik ölçümlerinde en sık başvurulan yöntemlerden biri olan sorgu cetvelleri, bireyin kendisi hakkında bilgi vermesi esasına dayanır. Genellikle yazılı formda uygulanan bu teknik, bazı durumlarda sözel sorular aracılığıyla da yürütülebilmektedir. Bu yöntemde kullanılan sorular, belirli bir amaca hizmet eden özel formlar şeklinde yapılandırılmıştır.
Özellikle çocuklar hakkında veri toplamak amacıyla hazırlanan bu formlar; anne-baba, öğretmen veya diğer yetişkinlere yönelik düzenlenir. Temel amaç, belirli bir zaman dilimi içerisinde incelenen konuyla ilgili kapsamlı ve sistematik bilgi toplamaktır.
2. Gözlem Yöntemi
Bireylerin kişilik özelliklerini tespit etmede en yaygın tercih edilen yöntemlerden biri gözlem tekniğidir. Bu süreç, hakkında bilgi edinilmek istenen kişinin farklı sosyal ve fiziksel ortamlarda izlenmesi esasına dayanır. Gözlem sonucunda, bireyin davranış örüntüleri ve karakteristik yapısı hakkında nitelikli veriler elde edilir.
3. Psikolojik Testler ve Sınıflandırılması
Psikolojik testler, davranışları standart koşullar altında gözlemlemeye yarayan, geçerliliği ve güvenilirliği kanıtlanmış bilimsel ölçme araçlarıdır. 19. yüzyıldan itibaren geliştirilmeye başlanan bu testler; zeka, kişilik, başarı, ilgi ve yetenek gibi unsurların ölçülmesini olanaklı kılmıştır. Psikolojik testler, kullanım alanlarına göre üç temel kategoriye ayrılmaktadır:
A. Yetenek Testleri
Bireylerin zihinsel veya akademik potansiyellerini belirlemek amacıyla hazırlanan bu testler şu şekilde gruplandırılır:
| Test Türü | Ölçülen Özellik |
|---|---|
| Genel Yetenek Testleri | Spearman’ın 'g' faktörü olarak tanımladığı genel zihin yeteneklerini ölçer. |
| Özel Yetenek Testleri | Müzik, resim gibi spesifik alanlardaki zihinsel becerileri ölçer. |
| Farklı Yetenek Testleri | Soyut kavrama, mekanik, sayı ve dil gibi çeşitli zihin yeteneklerini ölçer. |
B. Başarı Testleri
Standart testler ve öğretmen yapımı testler olarak ikiye ayrılan bu araçlar; eğitimin hedeflerini, akademik başarıyı ve personel seçimi süreçlerini değerlendirmek amacıyla kullanılır.
C. Kişilik Testleri
Yapıları ve kullanım amaçları bakımından çeşitlilik gösteren kişilik testleri şu alt başlıklarda incelenmektedir:
- Uyum Envanterleri: Sosyal, kişisel, ailevi, sağlık ve duygusal alanlardaki uyum düzeyini ölçer.
- İlgi ve Tutum Envanterleri: Bireyin mesleki ilgilerini ve diğer insanlara karşı sergilediği tutumları belirlemeyi amaçlar.
- Projektif Kişilik Testleri: Freud’un psikoanalitik yaklaşımına dayanan bu testler, bireyin bilinçaltı güdülerini, çatışmalarını ve duygu dünyasını analiz eder. Rorschach Mürekkep Lekesi Testi, T.A.T, C.A.T ve cümle tamamlama testleri bu kategorinin en yaygın örnekleridir.
- Kişilik Envanterleri: Bireylerin kişilik özelliklerini ölçmek için tasarlanmış, kolay puanlanabilen standart araçlardır.
Özellik (Trait) Teorisi ve Eleştiriler
Kişilik envanterlerinin gelişiminde temel alınan özellik (trait) teorisi, bilim dünyasında çeşitli tartışmalara konu olmuştur. Walter Mischel, sosyal öğrenme perspektifinden yola çıkarak, davranışın şekillenmesinde durumların önemine dikkat çekmiş ve özellik teorisini eleştirmiştir. Mischel’e göre, farklı durumlarda yapılan ölçümler arasındaki korelasyonun düşük olması, davranışta mutlak bir tutarlılık olmadığını göstermektedir.
Benzer şekilde Epstein ve O’Brian, dürüstlük veya sahtekarlık gibi kavramların sabit birer "özellik" olmadığını savunmuşlardır. Hartshorne ve May tarafından yapılan çalışmalar, çocukların farklı durumlardaki davranışları arasında düşük ilişki olduğunu ortaya koymuştur. Bu bulgular, davranışların durumdan duruma farklılık gösterebileceğini ve tek bir kişilik özelliğine indirgenemeyeceğini desteklemektedir.
KAYNAKÇA
- Ateş, M. (2003). www.merih.net/m2/lid/wmetate
- Atkinson, R., Atkinson, R. & Hilgard, E. R. (1995). Psikolojiye Giriş 1. İstanbul: Sosyal Yayınlar.
- Enç, M. (1984). Ruh Sağlığı Bilgisi. İstanbul: İnkılap Yayınevi.
- Güngör, A. (2001). Çocukları Tanıma Teknikleri. İstanbul: YA-PA Yayınları.
- Güven, K. (1999). Testler ve Kültür. Türk Psikoloji Yazıları.
- Kepçeoğlu, M. (2001). Psikolojik Danışma ve Rehberlik. İstanbul: Alkım Kitabevi.
- Mischel, W. (1968). Personality and Assesment. New York: Wiley.
- Özgüven, İ. E. (2000). Psikolojik Testler. Ankara: Opdrem Yayınları.
