Obsesyonlar, Kompulsiyonlar ve çeşitleri

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB); obsesyon ve kompulsiyonların bir arada görüldüğü, genellikle kronik seyir izleyen psikiyatrik bir bozukluktur. Bu rahatsızlık, bireyin sosyal yaşamında ve mesleki işlevselliğinde belirgin bozulmalara yol açan ciddi bir tabloyu temsil eder. Kişinin günlük rutinlerini engelleyen bu durum, profesyonel bir yaklaşım gerektiren klinik bir süreçtir.

Obsesyon (Saplantı) Kavramı ve Özellikleri

Obsesyon, bireyin iradesi dışında zihnine gelen, yoğun tedirginlik yaratan ve bilinçli çabayla uzaklaştırılamayan inatçı düşünce, imge ya da dürtülerdir. Bu düşünceler genellikle "benliğe yabancı" olarak tanımlanır; yani kişinin mantığına, ahlak anlayışına ve inanç sistemine tamamen ters düşen, saçma kabul edilen unsurlardır. Ancak içgörünün düşük olduğu bazı OKB vakalarında, hasta bu düşüncelerin saçma olduğunun farkında olmayabilir.

Kompulsiyon (Zorlantı) Nedir?

Kompulsiyon, genellikle obsesif düşüncelerin yarattığı yoğun kaygıyı ve sıkıntıyı azaltmak amacıyla yapılan, istem dışı yinelenen hareketlerdir. Başlangıçta rahatlama sağlasa da bu eylemler zamanla denetlenemez bir düzeye ulaşır ve bizzat eylemin kendisi kişi için bir sıkıntı kaynağı haline gelir. Kompulsiyonlar, dışarıdan gözlenebilen fiziksel davranışlar olabileceği gibi, zihinsel eylemler şeklinde de tezahür edebilir. Halk arasında bu durum yaygın olarak "takıntı" şeklinde ifade edilmektedir.

Başlıca Obsesyon Tipleri

OKB tanısı alan bireylerde görülen temel obsesyon türleri şunlardır:

• Saldırganlık Obsesyonları: Kendisine veya başkalarına zarar verme, öldürme veya yaralama düşüncelerini içerir. Bu kişiler genellikle kesici aletlerden ve sevdikleriyle yalnız kalmaktan kaçınırlar.
• Kirlenme ve Bulaşma Obsesyonları: Nesnelerden veya insanlardan idrar, dışkı veya mikrop bulaşacağı korkusuyla karakterizedir. Sosyal temastan ve ortak kullanım alanlarından kaçınma görülür.
• Kuşku Obsesyonları: Bir eylemin (kapıyı kilitlemek, ütüyü fişten çekmek gibi) yapılıp yapılmadığından emin olamama durumudur.
• Cinsel Obsesyonlar: Kişi için utanç verici olan, kabul edilemez cinsel içerikli imge ve düşüncelerdir.
• Simetri ve Düzenleme Obsesyonları: Nesnelerin belirli bir düzende, konumda veya tam bir simetri içinde olması gerekliliği hissidir.
• Dinsel Obsesyonlar: İnançlı kişilerde günah sayılan düşüncelerin zihne gelmesiyle oluşan yoğun rahatsızlıktır.
• Somatik Obsesyonlar: Kanser, AIDS veya kuduz gibi ölümcül hastalıklara yakalanma korkusuyla sürekli önlem alma çabasıdır.
• Diğer Obsesyonlar: Belirli sayıların uğruna inanma, kaybetme korkusu veya bir şeyi hatırlama ihtiyacı gibi çeşitli takıntıları kapsar.

Başlıca Kompulsiyon Tipleri

Obsesyonların yarattığı baskıyı hafifletmek için başvurulan yaygın kompulsiyonlar şunlardır:

• Temizleme Kompulsiyonları: Sürekli el yıkama, saatlerce süren banyo ve ev temizliği ritüellerini içerir.
• Kontrol Etme Kompulsiyonları: Güvenliği sağlamak amacıyla ocak, kilit veya elektrikli ev aletlerinin defalarca kontrol edilmesidir.
• Düzenleme Kompulsiyonları: Eşyaları belirli bir denge ve simetri içinde tutma çabasıdır.
• Tekrarlama ve Sayma Kompulsiyonları: Davranışların belirli bir sayıda yapılması veya plakaların, katların sürekli sayılmasıdır.
• Biriktirme ve Toplama Kompulsiyonları: İhtiyaç duyulmayan nesnelerin satın alınması ve hiçbir şeyin atılamaması durumudur.
• Diğer Kompulsiyonlar: Dokunma ritüelleri ve zihinsel törensel davranışları kapsar.

OKB Belirtilerinin Görülme Sıklığı

OKB vakalarında obsesyon ve kompulsiyonlar genellikle birlikte görülür. Erişkin bireylerde en sık rastlanan belirtilerin dağılımı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:

Eşlik Eden Hastalıklar ve OKB Spektrumu

OKB, diğer ruhsal hastalıklarla yüksek oranda birliktelik gösterir. En sık Major Depresyon ile birlikte görülür; yaşam boyu birliktelik oranı %65, eş zamanlı görülme oranı ise %30'dur. Ayrıca Panik Bozukluk, yeme bozuklukları ve Tourette Sendromu, Parkinson gibi nörolojik hastalıklarla da ilişkili olabilir.

Obsesif Kompulsif Spektrum Bozuklukları (OKSB) kavramı ise benzer özellikler taşıyan şu rahatsızlıkları kapsar:

• Beden Dismorfik Bozukluğu
• Hipokondriazis (Hastalık Hastalığı)
• Anoreksia Nervosa
• Trikotillomani (Saç Yolma Bozukluğu)
• Tik Bozuklukları

OKB Tedavi Yöntemleri

OKB tedavisinde profesyonel müdahale hayati önem taşır. Özellikle orta ve ağır şiddetteki vakalarda ilaç tedavisi ile psikoterapi yöntemlerinin birlikte uygulanması en etkili sonuçları verir. Eğer eşlik eden başka bir psikiyatrik durum varsa, her iki tablo da eş zamanlı olarak tedavi edilmelidir. Tedavi sürecinin başarısı için hasta ve hekimin sabırlı ve istikrarlı bir tutum sergilemesi gerekmektedir.