Yaşlılıkta unutkanlık deyip geçmeyin
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Demans (Bunama) Nedir? Tanı ve Tedavi Süreçleri
Demans, bellek bozukluğu başta olmak üzere çeşitli bilişsel yetilerin kaybı, kişilik değişiklikleri ve değişken psikiyatrik semptomların bir arada görüldüğü karmaşık bir nöropsikiyatrik bozukluktur. Yaşın ilerlemesiyle birlikte görülme sıklığı ciddi oranda artış gösteren bu durum, özellikle 65 yaş üzerindeki bireylerde %5, 85 yaş üzerindeki popülasyonda ise %20-40 aralığında gözlemlenmektedir.
Alzheimer Hastalığı ve Demans İlişkisi
Demans vakalarının en yaygın nedeni, tüm hastaların %50-75’ini etkileyen Alzheimer Hastalığıdır (AH). Sinsi bir başlangıç gösteren bu hastalık, yüksek entelektüel fonksiyonlarda bozulma ile karakterizedir.
Alzheimer sürecinde hastalar şu aşamalardan geçer:
- İlerleyici oryantasyon bozukluğu ve hafıza kaybı.
- Afazi (konuşma bozukluğu) gibi ciddi kortikal disfonksiyonlar.
- İleri aşamalarda sessizlik ve immobilizasyon (hareketsizlik).
Demans Tanısı ve Prognoz Kriterleri
Demansta en kritik adım, nedenin araştırılmasıdır. Bazı demans türleri durağan veya ilerleyici olabilirken, altta yatan neden erken saptanırsa demans vakalarının %15'i tedavi edilebilir. Alzheimer tanısı ise spesifik bir testten ziyade, diğer nedenlerin dışlanması ve beynin nöropatolojik incelemesiyle konur. Tanı konulduktan sonra beklenen yaşam süresi ortalama 6-9 yıldır.
Kötü Prognoz (Hastalık Seyri) Kriterleri:
- Erken yaşta başlangıç
- Afazi (konuşma kaybı)
- Psikotik semptomlar (sinirlilik, şüphecilik, saldırganlık)
- Erkek cinsiyet
- Başlangıç aşamasındaki düşük bilişsel performans
Hastalıktan Koruyucu Faktörler
Alzheimer ve demansın ilerlemesini yavaşlatmada veya korunmada bazı faktörler öne çıkmaktadır:
- Antioksidanlar: E vitamini gibi takviyeler ilerlemeyi yavaşlatabilir.
- İlaçlar: Nonsteroid antiinflamatuar (NSAID) ilaçlar ve kortikosteroidler.
- Hormon Replasmanı: Post-menopozal dönemde östrojenin nöron koruyucu etkisi.
- Eğitim: Zihinsel faaliyetler sinaptik yoğunluğu artırarak koruma sağlar.
Demansın Temel Klinik Özellikleri
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Hafıza Bozukluğu | Önce yakın hafıza bozulur, yeni bilgiler öğrenilemez. Zamanla uzak hafıza da kaybolur. |
| Lisan Bozukluğu | Afazi gelişir; kelime haznesi fakirleşir ve sonunda mutizm (hiç konuşmama) oluşur. |
| Motor İşlev Kaybı | Apraksi görülür; fiziksel güç olsa bile giyinme, yemek yeme gibi işlevler yapılamaz. |
| Yönetsel Bozukluk | Planlama, organize etme ve para harcama gibi frontal lob işlevleri bozulur. |
| Davranış Değişimi | İçine kapanıklık (apati) veya tam tersi ajitasyon ve öfke patlamaları görülebilir. |
| Psikotik Belirtiler | Hastaların %20-40'ında halüsinasyonlar ve paranoid hezeyanlar izlenir. |
Demansın Evreleri
- Hafif (Erken) Evre: Yeni olayları unutma ve karmaşık işlerde zorlanma.
- Orta Evre: Yakın hafızada belirgin kayıp, sosyal yargılama bozukluğu, dışarıda bağımsız hareket edememe.
- Şiddetli (İleri) Evre: Dezoryantasyon (zaman ve kişi karıştırma), günlük kişisel bakımda tam bağımlılık.
- Ağır Evre: İnkontinans (idrar/dışkı kaçırma), yatağa bağımlılık ve beslenme sorunlarının yaşandığı son evre.
Tedavi Protokolleri ve Yaklaşımlar
Günümüzde demansı tamamen ortadan kaldıran bir tedavi henüz bulunmamış olsa da, yaşam kalitesini artıran ve süreci yavaşlatan protokoller uygulanmaktadır.
Psikososyal Tedaviler
Hasta yakınlarının bilgilendirilmesi tedavinin temelidir. Hastanın hafızasını canlı tutacak çalışmalar yapılmalı, uyku düzeni korunmalı ve gün içinde hasta aktif tutulmalıdır. Düzenli olarak yer, zaman ve kişi hatırlatmaları yapılarak oryantasyon desteği sağlanmalıdır.
Farmakoterapi (İlaç Tedavisi)
- Bilişsel Tedavi: Alzheimer ilerleyişini yavaşlatmak için Ach inhibitörleri ve NMDA reseptör antagonistleri (memantin) kullanılır.
- Psikiyatrik Belirtiler: Anksiyete için antidepresanlar, psikotik belirtiler için atipik antipsikotikler ve uyku sorunları için uygun sedatifler tercih edilir.
Yrd. Doç. Dr. Şaban KARAYAĞIZ
Nuh Naci Yazgan Üniversitesi Psikoloji A.D. Başkanı
