Kriz Durumlarında Kullanılan Baş Etme Kanalları ( BASIC-PH )

Psikolojik Dayanıklılık ve Kriz Yönetimi

Her insan yaşamı boyunca sevilen birinin kaybı, beklenmedik hastalıklar, kazalar veya yoğun stres gibi çeşitli olumsuzluklar ve kriz durumlarıyla karşılaşabilir. Bu tür kriz anlarında bireylerin fiziksel, duygusal ve zihinsel dengelerinde geçici sarsılmalar meydana gelmesi oldukça doğaldır. Ancak bu dengesizlik hali genellikle süreklilik göstermez; kişi, kendi içsel baş etme becerilerini devreye sokarak yeniden bir denge kurma çabasına girer.

Kriz durumlarına verilen tepkiler ve yeniden denge kurmak için kullanılan yöntemler kişiden kişiye farklılık gösterir. Kimisi için dua etmek etkili bir yöntemken, bir başkası için ağlamak veya mantıklı çözümler üretmek daha işlevsel olabilir. Sağlıklı her birey, hayatını sürdürebilmek adına bu çeşitli becerilere ve yöntemlere doğal bir eğilimle başvurur.

BASIC Ph Modeli Nedir?

İnsanların stresle baş etme becerileri altı ana başlık altında incelenmiş ve bu başlıkların İngilizce karşılıklarının baş harflerinden oluşan BASIC Ph akrostişi oluşturulmuştur. Bu model; bireylerin zorluklarla mücadele ederken kullandıkları temel kanalları temsil eder:

• Belief (İnanç)
• Affection (Duygular)
• Social (Sosyal)
• Imagination (Hayal Gücü)
• Cognition (Düşünce)
• Physical (Fiziksel)

1. İnanç Kanalı (Belief)

İnanç kanalı, insanoğlunun anlamlandırmakta zorlandığı belirsizlikler karşısında sıklıkla başvurduğu güçlü bir yöntemdir. Kişi, yaşadığı stres ve gerilimi hafifletmek için dini inançlara, ideolojilere veya güvendiği bir lidere sığınabilir. Örneğin, "Her işte bir hayır vardır" düşüncesi veya yüce bir gücün kendisini koruduğuna dair inanç, hissedilen baskıyı azaltır.

Tıpta Placebo Etkisi olarak bilinen durum da bu kanalın gücünü kanıtlar niteliktedir. Kişinin iyileşeceğine dair duyduğu güçlü inanç, biyolojik süreçleri dahi olumlu etkileyebilir. Ayrıca nazar boncuğu gibi kültürel ritüeller ve batıl inançlar da bu kategoride değerlendirilir.

2. Duygular Kanalı (Affection)

Birey, karşılaştığı baskı karşısında duygularını ifade ederek, ağlayarak veya bağırarak rahatlama yoluna gidebilir. Araştırmalar, duygularını ifade etme konusunda daha açık olan bireylerin bu kanalı aktif kullandığını göstermektedir. Psikoterapi süreçlerinde de duygusal dışavurum, kişi üzerinde oldukça rahatlatıcı bir etki yaratır. Duygular sadece sözle değil; resim, yazı veya drama yoluyla da ifade edilebilir.

3. Sosyal Kanal (Social)

Sosyal bir varlık olan insan için başkalarıyla iletişim kurmak ve vakit geçirmek temel bir ihtiyaçtır. Olumsuz durumlarda bir arkadaşla sohbet etmek, aileyle vakit geçirmek veya sosyal yardım kuruluşlarında gönüllü çalışmak, zihni boşaltmaya ve baskıyı azaltmaya yardımcı olur. Sosyal desteğin eksikliği, uyum sorunlarını beraberinde getirebilir.

4. Hayal Gücü Kanalı (Imagination)

Beynin sağ yarım küresiyle ilişkili olan bu kanal; yaratıcılık, sezgi ve sanatsal faaliyetleri kapsar. Kişi; dans ederek, müzik dinleyerek, kitap okuyarak veya hayal kurarak yaşadığı gerilimden uzaklaşabilir. Günümüzde yaygınlaşan sanat terapisi uygulamaları, hayal gücü kanalının iyileştirici gücünden faydalanmayı amaçlar.

5. Düşünce Kanalı (Cognition)

Analitik düşünme ve mantıksal çıkarım süreçlerini içeren bu kanal, krizin kaynağını araştırmayı ve çözüme yönelik stratejiler geliştirmeyi sağlar. Bilgi edinmek, sorgulamak ve olaylara mantıklı bir çerçeveden bakmak bu yöntemin temelidir. Hatta şu an bu metni okuyor olmanız, düşünce kanalını aktif olarak kullandığınızın bir göstergesidir.

6. Fiziksel Kanal (Physical)

Ruhsal gerilimler doğrudan bedende yankı bulur. Bu nedenle bedeni rahatlatmaya yönelik aktiviteler, zihinsel bir ferahlama da sağlar. Fiziksel kanalın kullanımına dair bazı örnekler şunlardır:

Dengeli Kullanımın Önemi

Her insan bu kanallardan en az birkaçını kullanır; ancak ideal olan, tüm kanalları ölçülü ve dengeli bir şekilde kullanabilmektir. Tek bir kanala aşırı bağımlılık duymak çeşitli riskleri beraberinde getirir:

• Sadece inanç kanalını kullanmak, aşırı teslimiyet ve eylemsizliğe yol açabilir.
• Sürekli duygu kanalına başvurmak, kişiyi çevresi için çekilmez hale getirebilir.
• Yalnızca sosyal destek arayanlar, tek başlarına kaldıklarında savunmasız hissedebilir.
• Sadece mantık ile hareket edenler, kontrol dışı olaylar karşısında tıkanabilir.

Sonuç olarak, bu altı temel beceriyi bir gitarın tellerine benzetebiliriz. Hayatın çok sesli korosunda en güzel melodiyi oluşturabilmek için her bir teli doğru akort etmek ve yerinde kullanmak gerekir.

Uzm. Psk. Dan. & Psikoterapist Ümit AKÇAKAYA

Kaynak: Yöret Postası, Sayı 16, Ağustos 2001, Nazan Ürkmez.