Kabul ve Kararlılık Terapisi ile Altıgen Model

Kabul ve Kararlılık Terapisinde Psikolojik Esneklik Kavramı

Psikolojik esneklik, bireyin davranış repertuarını genişleten ve zihinsel sağlığı optimize eden temel bir yapı taşıdır. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) yaklaşımında bu kavram, bireyin anın farkında olarak değerleri doğrultusunda hareket etme kapasitesini ifade eder. Psikolojik esneklik hali, altıgen bir model üzerinden altı temel süreçle açıklanmaktadır.

Psikolojik Esnekliğin Altı Temel Bileşeni

Psikolojik esnekliği oluşturan süreçler, bireyin içsel ve dışsal dünyasıyla daha sağlıklı bir bağ kurmasını sağlar:

• Anla Esnek Temas: Zihnin şu andaki ana köklenirken, aynı zamanda geçmiş ve gelecek arasında sağlıklı bir salınım yapabilme becerisidir.
• Kabul: Durum, düşünce, duygu ve duyumlara; onlarla çatışmaya girmeden veya onları onaylama zorunluluğu hissetmeden olduğu haliyle yer açabilmektir.
• Bilişsel Ayrışma: Düşüncelere onlarla birleşmeden veya onlarla savaşmadan belirli bir mesafeden yaklaşmak, onları sadece birer düşünce olarak gözlemleyebilmektir.
• Bağlamsal Benlik: Gözlemleyen benliği temel referans noktası yaparak, kişinin kendisi hakkında esnek ve bağlamsal yorumlar yapabilmesidir.
• Değerlerle Temas: Yaşamı birey için anlamlı kılan öz değerleri keşfetmek ve neyin kişiyi daha canlı hissettirdiğini netleştirmektir.
• Değer Odaklı Kararlı Davranış: İçsel bir zorlanma olan "gönüllü gönülsüzlük" halini kabul ederek, belirlenen değerler doğrultusunda adanmış davranışları sürdürebilmektir.

Psikolojik Katılık: Davranışsal Kısıtlılık ve Patoloji

Psikolojik katılık, bireyin davranış repertuarını kısıtlayan ve ACT yaklaşımında psikolojik "patolojiyi" tanımlayan bir durumdur. Bu hal, bireyin yaşam kalitesini düşüren altı negatif süreçten beslenir.

Psikolojik Katılığı Besleyen Süreçler

Psikolojik katılık modelinde yer alan ve bireyi işlevsizliğe iten unsurlar şunlardır:

• Geçmiş ve Gelecek Baskınlığı: Zihnin şimdiki andan koparak sürekli geçmiş anıları veya gelecek kaygılarını yayında tutmasıdır.
• Yaşantısal Kaçınma: Rahatsızlık veren hislerle karşılaşmamak adına kaçma veya donma tepkisi vermek; bazen de bu duygu ve düşüncelerin içinde kaybolacak kadar onlarla aşırı ilgilenmektir.
• Bilişsel Birleşme: Düşüncelere mesafe koyamadan onlara mutlak birer gerçekmiş gibi inanmak, bunları katı inanç ve kurallar haline getirmektir.
• Kavramsal Benlik: Kişinin kendisi hakkındaki etiketlere aşırı tutunması ve kendini sadece belirli, genelgeçer özelliklerle sınırlandırmasıdır.
• Değerlerin Belirsizliği: Yaşamı anlamlı kılan değerlerin keşfedilmemiş olması ve bireyin hayatında hangi yöne gitmek istediğini bilememesidir.
• İşlevsiz Davranış: Kişi için önemli olan değerler yönünde eyleme geçmek yerine, işe yaramayan ve gelişim sağlamayan davranışları sürdürme eğilimidir.

Psikolojik Esneklik ve Katılık Karşılaştırması

Psk. Dan. Merve Gül