İlişkimde yardımsever miyim? Sembiyozda mıyım?

Toplumsal Bir Değer Olarak Yardım ve Sınırları

Yardım etme kavramı, toplumumuzun en temel ve köklü değerleri arasında yer almaktadır. Günlük hayatta veya haber programlarında sıkça karşılaştığımız "insanlık ölmüş" gibi ifadeler, bireylerin birbirine destek olmadığı durumlarda toplumsal bir eleştiri olarak karşımıza çıkar. Ancak yardımın eksikliği kadar, yardımın derecesi ve uygulanış biçimi de tartışılması gereken hayati bir konudur.

Özellikle trafik kazası gibi acil durumlarda, bazen "fazla" yardımsever vatandaşların müdahaleleri kazazedeleri daha zor duruma sokabilmektedir. Bu noktada yardımın ne zaman, ne kadar ve hangi koşullarda yapıldığı sorusu büyük önem kazanır. Bu içerikte, yardım kavramını toplumun en küçük yapı taşı olan aile içi ilişkiler ve çocuk gelişimi perspektifinden inceleyeceğiz.

Biyolojiden Psikolojiye Sembiyoz Kavramı

Sembiyoz, biyoloji biliminde iki farklı canlının tek bir organizma gibi yardımlaşarak bir arada yaşaması olarak tanımlanır. Bu ilişkinin en somut örneği, yosun ve mantarların birleşerek oluşturduğu liken adlı canlılardır. Mantar (fungus), kök ve enzim sistemiyle havadan mineral ve su sağlarken; yosun ise bu maddeleri fotosentez yoluyla organik maddeye dönüştürür.

Bu ortak yaşam biçimi, her iki canlının da tek başına hayatta kalamayacağı zorlu ortamlarda başarıyla yaşamasını sağlar. Psikoloji bilimi ve Transaksiyonel Analiz kuramı açısından bakıldığında, benzer bir süreç insanlar arasında da yaşanmaktadır. İnsan ilişkilerinde bu durum, özellikle ebeveyn ve çocuk arasındaki bağ bağlamında sembiyotik ilişki kavramıyla açıklanır.

Sağlıklı ve Sağlıksız Sembiyotik İlişki Farkı

Bir bebek dünyaya geldiğinde, özellikle lohusalık dönemi olarak adlandırılan süreçte anne ile bebek arasında sağlıklı bir sembiyotik ilişki kurulur. Anne, kendi temel ihtiyaçlarını bir kenara bırakarak tamamen bebeğin ihtiyaçlarına odaklanır; adeta bebeğin yerine hisseder ve onun duygularıyla hareket eder. Bu süreç, hayata çok zayıf bir başlangıç yapan insanoğlunun hayatta kalması için zorunlu ve son derece avantajlı bir evredir.

Ancak çocuk büyüdükçe ve yeni beceriler kazandıkça bu ilişkinin niteliği değişmelidir. Bazı ebeveynler, bebeklik dönemindeki bu bağı sürdürmekte ısrar ederek süreci sağlıksız sembiyotik ilişkiye dönüştürebilirler. Çocuk artık yürüyebilen, konuşabilen ve ihtiyaçlarını ifade edebilen bir birey haline gelmiş olsa da ebeveynin aşırı korumacı tutumu gelişimi tehdit etmeye başlar.

Gelişimi Engelleyen Müdahaleler

Çocuğun kendi başına yapabileceği eylemlerin ebeveyn tarafından üstlenilmesi, çocuğun gelişim alanlarını doğrudan olumsuz etkiler. Bu durumun yaygın örnekleri şunlardır:

• Yemeğini yemiş bir çocuğun doyduğuna inanmayıp zorla yemek yedirmek.
• Kendi elbiselerini giyebilecek yaştaki çocuğa kıyafetlerini giydirmek.
• İlerleyen yaşlarda çocuğun yerine meslek seçimi yapmak.
• Çocuğun kiminle evleneceğine ebeveynin karar vermesi.

Bu tür davranışlar, çocuğun bilinçaltına "sen beceremezsin", "sen yapamazsın" veya "sen düşünemezsin" gibi özgüveni zedeleyen mesajlar gönderir.

Çocuk Gelişimini Destekleyen Yardım Stratejisi

Çocuğun gelişim alanlarını desteklemek için yardım ilişkisinin belirli bir strateji ve kural çerçevesinde yürütülmesi gerekir. Kurulan bağın kalitesini ölçmek ve sağlıklı bir gelişim alanı oluşturmak için ebeveynlerin kendilerine sorması gereken dört temel soru bulunmaktadır.

Eğer bu sorulardan herhangi birine "hayır" yanıtı veriyorsanız, kurduğunuz bağ sembiyotik (bağımlı) bir ilişkidir. Çocuğunuzun gelişimini desteklemek için tüm soruların cevabının "evet" olması, ilişkinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini gösterir.

Cem Kaya
Psikolojik Danışman & EMDR Terapisti