Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanısı ve açıklamalar
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ve Erken Tanılama
Ülkemizde 0-4 yaş ön eğitim ve okul öncesi eğitime yeterince önem verilmemesi, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olan çocukların tespitini zorlaştırmaktadır. Genellikle ilköğretim çağında, yani 7 yaş ve sonrasında fark edilen bu durum; ailelerin "büyüyünce düzelir" düşüncesi veya "engelli" damgası yeme korkusu nedeniyle ihmal edilebilmektedir. Oysa DEHB tanısının erken yaşta konulması, tıbbi önlemlerin alınması ve gerekli eğitimin verilmesi, çocuğun ileriki yaşamını doğrudan ve olumlu yönde etkilemektedir.
DEHB ve Özel Öğrenme Güçlüğü Süreçleri
Toplumda engelli veya özürlü sınıfına dahil edilen Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), Disleksi (Özel Öğrenme Güçlüğü), kekemelik ve gecikmiş konuşma gibi durumlar, aslında çocukların akranlarından çeşitli nedenlerle geri kalmasıdır. Bu çocuklar için hazırlanan Bireysel Eğitim Programı (BEP) ve sunulan destek eğitimi, akranları ile aralarındaki farkın zamanla kapanmasını sağlar. Gerekli eğitim ve tıbbi önlemler (ilaç tedavisi, terapi vb.) alınmadığı takdirde, bu uçurum her geçen yıl artarak devam eder.
Mevzuat ve Eğitim Programlarındaki Durum
Günümüzde Sağlık Kurulu Raporu veya Rehberlik Araştırma Merkezleri (RAM) aracılığıyla özel eğitim önerilse de, MEB bünyesinde DEHB ve Disleksi için henüz tam kapsamlı bir eğitim programı düzenlenmediği gerekçesiyle rapor süreçlerinde aksaklıklar yaşanabilmektedir. Ancak bu tür tanıları alan öğrencilere yönelik hazırlanan özel programlar, çocukların normal akran seviyesine gelerek topluma kazandırılmasında kritik rol oynar. Eğitimin temel işlevi, her bireyi yararlı bir vatandaş olarak topluma kazandırmaktır.
Dikkat Eksikliği Belirtileri Nelerdir?
Özellikle 4-7 yaş aralığındaki çocuklarda aşağıdaki belirtiler gözlemleniyorsa dikkat dağınıklığı sorunundan söz edilebilir:
- Verilen görev, ödev ve etkinliklere yaşına uygun düzeyde dikkat etmemek.
- Dikkatin çabuk dağılması ve odaklanma güçlüğü yaşamak.
- Ayrıntıları gözden kaçırmak ve derslerde konuyu dinlemiyormuş gibi görünmek.
- Tahtadaki yazıları veya problemleri deftere geçirmekte zorlanmak.
- Sıklıkla hatalar yapmak ve öğrenilen bilgileri çabuk unutmak.
Hiperaktivite ve Ataklık Belirtileri
Hiperaktivite, çocuğun yaşına göre aşırı hareketli olması, yerinde duramaması ve enerjisini kontrol edememesi durumudur. Ataklık (Dürtüsellik) ise isteklerini erteleyememe, sonuçlarını düşünmeden hareket etme ve sabırsızlık olarak kendini gösterir.
| Özellik | Hiperaktif Çocukların Davranışları |
|---|---|
| Enerji Düzeyi | Akranları yorulurken saatlerce dinlenmeden oynayabilirler. |
| Sosyal İlişkiler | Sabırsızlık ve tahammülsüzlük nedeniyle arkadaşlarıyla sık sık sorun yaşarlar. |
| Davranış Kontrolü | Eşyaları dağıtma, başkalarının eşyalarını alma ve uykuya direnme görülebilir. |
| Duygusal Durum | İsteklerini kontrol etmekte ve ertelemekte güçlük çekerler. |
DEHB Tanısı ve Tedavi Yaklaşımları
Ataklık, aşırı hareketlilik ve dikkat eksikliği unsurlarının bir arada bulunması durumuna Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) denir. Bu durum, zihinsel (mental) bir yetersizlik değil; beynin kimyasından ve hormonlardan kaynaklanan bir durumdur.
Tedavi ve Destek Yöntemleri
- Tıbbi Tedavi: Psikiyatrist kontrolünde dikkat toplayıcı ilaçların kullanımı.
- Psikoterapi: Psikolog eşliğinde davranış terapisi seansları.
- Bireysel Eğitim Programı (BEP): Çocuğun performansına uygun özel eğitim desteği.
- Aile ve Öğretmen Tutumu: Empati kurarak, tutarlı ve destekleyici bir yaklaşım sergilemek.
Erken Müdahalenin Hayati Önemi
Aileler genellikle DEHB belirtilerini "çocuktur, yaramazlık yapar" diyerek okul çağına kadar geçiştirirler. Ancak okul başladığında disiplin sorunları ve akademik başarısızlık eklendiğinde durum daha karmaşık bir hal alır. Erken yaşta (4-6 yaş) alınacak önlemler, birkaç terapi seansı veya kısa süreli eğitimle çocuğun akranlarına yetişmesini sağlayabilirken; geç kalınan durumlarda süreç çok daha uzun ve zorlu olmaktadır.
Sonuç olarak; DEHB olan çocuklar için ilaç tedavisi önemli olsa da, Psikoterapi, Davranış Eğitimi ve Bireysel Eğitim Programı (BEP) uygulamalarından çok daha etkili sonuçlar alındığı gözlemlenmiştir. Aile ve öğretmenin paralel bir eğitim programı yürütmesi, sürecin başarısı için temel şarttır.
Halil TÜRKMEN
Psikolog
