Çocuklar,Ergenler,Yetişkinler Neden ve Hangi Durumlarda Yalan Söylerler?

Yalan Söyleme Davranışı ve Psikolojik Temelleri

Yalan, bir hatayı gizlemek amacıyla gerçeğe uygun olmayan davranış girişimlerinde bulunma eylemidir. Bu eylem sözel yolla, jestlerle ya da susma yoluyla gerçekleştirilebilir. Sosyal bir davranış olan yalanın temel amacı başkalarını aldatmaktır. İnsanlığın varoluşundan bu yana devam eden bu gerçek, bazen zararını gördüğümüz bazen de kısa süreli fayda sağladığımız karmaşık bir olgudur.

Günümüzde yalan söylemek, temel ihtiyaçlarımız kadar hayatımızın içine sönmüş durumdadır. Her yaş grubundan birey, yalanın zayıf karakterli insanların bir yöntemi olduğunu bilmesine rağmen bu davranışa başvurmaya devam etmektedir. Peki, yalan söyleme hastalığı hayatımıza nasıl yerleşiyor ve neden herkes yalan söylüyor?

İnsanlar Neden Yalan Söyler? Temel Motivasyonlar

İnsanların yalan söyleme nedenleri temel olarak iki ana başlık altında toplanabilir:

1. Cezadan Kaçınmak: Bir çocuk babasından şiddet göreceği korkusuyla, bir öğrenci ise düşük not almamak için gerçeği gizleyebilir. Doğruyu söylemenin bir yaptırımı olacağı düşüncesi, kişiyi yalana iter.
2. Mükafat (Ödül) Elde Etmek: İlgi çekmek isteyen bir çocuk ya da kalitesiz malı yüksek fiyata satmaya çalışan bir tüccar, hedefine ulaşmak için yalanı bir araç olarak kullanır.

Yalan Söyleme Davranışı Nereden Öğrenilir?

Yalan söyleme becerisi doğuştan gelmez; birey bu davranışı çevresinden öğrenir. Bu öğrenme süreci üç ana koldan ilerler:

• Aile: Ebeveynlerin çocuklarına verdiği tutulmayan sözler veya çocuğun yanında başkalarına söyledikleri yalanlar, çocuğun zihnine bu davranışı normal olarak kaydeder.
• Basılı ve Görsel Yayınlar: Televizyon dizileri, reklamlar ve haberler bilinçaltına yalanın sıradan bir durum olduğu mesajını verir. En masum görünen içeriklerde bile yalanın normalleştirilmesi, bu alışkanlığın sökülüp atılmasını güçleştirir.
• Çevre: Arkadaşlar, komşular ve yakın akrabaların sergilediği dürüst olmayan tutumlar, bireyin yalana maruz kalmasına ve bu davranışı içselleştirmesine neden olur.

Yalan Türleri ve Sınıflandırılması

Araştırmacılar, yalanın hedefini ve içeriğini göz önünde bulundurarak şu sınıflandırmayı yapmıştır:

Çocuklarda Yalan Söyleme Evreleri

Çocukların söyledikleri yalanlar gelişimsel özelliklerine göre üç grupta incelenir:

1. Sözde Yalanlar (7 Yaş Öncesi)

Bu dönemdeki ifadeler gerçek yalan olarak kabul edilmez. Çocuk henüz gerçek ve hayal arasındaki farkı ayırt edemez. Kendi kurduğu hayalleri gerçekmiş gibi algılayabilir.

2. Alışkanlık Haline Gelen Yalanlar

7 yaşından sonra çocuk gerçekle gerçek olmayanı ayırt etmeye başlar. Bu evredeki yalanlar, bencilce istekleri gerçekleştirmek için bilerek ve isteyerek başkalarını aldatma amacı taşır.

3. Patolojik Yalanlar

Duygulanım bozukluğundan kaynaklanan bu yalanların temelinde aşağılık duygusu ve güç istemi yatar. Çocuk duygusal ve ahlaki olgunluğa ulaşamamıştır; ailevi olaylara ve arkadaşlıklara karşı kayıtsızdır.

Çocuklarda Yalan Davranışını Tetikleyen Faktörler

• Duygusal İhtiyaçların Karşılanmaması: Sevgi ve ilgi görmeyen çocuk, dikkat çekmek için yalana başvurur.
• Birey Olarak Kabul Edilmeme: Ebeveynlerin kendi hedeflerini çocuğa dayatması ve empati kurmaması.
• Aşırı Müdahale ve Baskı: Çocuğun her davranışına müdahale edilmesi ve düşünceleriyle dalga geçilmesi.
• Kıyaslama Yapılması: Çocuğun akranlarıyla karşılaştırılması ve kapasitesinin üzerinde beklentilere girilmesi.
• Yanlış Model Olma: Ebeveynlerin çocuktan kendileri adına yalan söylemesini istemesi.

Ebeveynler İçin Çözüm Önerileri

Çocuğun yalan söyleme alışkanlığından kurtulması için şu adımlar izlenmelidir:

1. Yalanın Türünü Belirleyin: Çocuğun neden yalana başvurduğunu analiz edin.
2. Gelişim Sürecini Gözetin: 6-7 yaşına kadar olan yalanlara aşırı tepki vermeyin ve cezalandırıcı olmayın.
3. İyi Bir Model Olun: Çocuğun yanında dürüstlükten ödün vermeyin.
4. Yargılamadan İletişim Kurun: "Yalan söylüyorsun" gibi suçlayıcı ifadeler yerine, olayı anlamaya yönelik sorular sorun.
5. Özgüveni Destekleyin: Çocuğun tek başına değerli olduğunu hissettirin ve olumlu davranışlarını pekiştirin.

Yetişkinler İçin Yalandan Kurtulma Rehberi

• Eleştiriye Açık Olun: Alınganlığı bırakıp eleştirileri gelişim fırsatı olarak görün.
• Doğruyu Söyleme Cesareti Gösterin: Geçmişteki yalanlarınızı ve bunların arkasındaki korkuları analiz edin.
• Muhakeme Yapın: Yalanla kazandıklarınızı dürüstlükle elde edip edemeyeceğinizi sorgulayın.
• Hata Yapmaktan Korkmayın: Hata yapmanın insani bir durum olduğunu kabul edin ve kendinizi "yalancı" olarak etiketlemeyin.

Yalan Nasıl Anlaşılır? Davranışsal İpuçları

David J. Lieberman'ın araştırmalarına göre, birinin yalan söylediğine dair bazı fiziksel ve sözel ipuçları şunlardır:

• Göz Teması: Yalan söyleyen kişi genellikle göz temasından kaçınır.
• Beden Dili: Ellerini ve kollarını daha az kullanır, ellerini sımsıkı kapatabilir veya avuçlarını aşağı döndürebilir.
• Zamanlama Hataları: El-kol hareketleri ile söylenen sözler arasında uyumsuzluk vardır.
• Sözel İpuçları: Sorulara doğrudan cevap vermez, aşırı bilgi verir veya "Dürüst olmak gerekirse" gibi kalıplar kullanır.
• Zamir Kullanımı: "Ben, biz, bizim" gibi zamirleri kullanmaktan kaçınır.
• Tepkisellik: Haksız yere suçlandığında sinirlenmek yerine, konu değiştirildiğinde belirgin bir rahatlama yaşar.

Kaynak: www.724Psikolojikdanismanlik.com