Allport'un Kişilik Özellikleri Teorisi
- Gordon Allport, psikanalizin aksine normal bireylerde bilinçdışı süreçler yerine bilinçli güdülerin ve geleceğe dair beklentilerin kişiliği şekillendirdiğini savunmuştur.
- Kişilik özelliklerini kardinal, merkezi ve ikincil olarak sınıflandıran Allport, yetişkinlikteki güdülerin çocukluk yaşantılarından bağımsız olduğunu ifade eden işlevsel özerklik kavramını geliştirmiştir.
- Benlik bilincini 'proprium' kavramıyla açıklayan teorisyen, kişiliğin bebeklikten yetişkinliğe kadar yedi farklı evrede sosyal ilişkiler aracılığıyla geliştiğini öne sürmüştür.
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Gordon Allport ve Kişilik Teorilerinin Gelişimi
Freud'dan bu yana büyük ilerleme kaydeden kişilik teorileri, yaklaşımlarda farklılıklar olsa da ortak bir mirasa dayanmaktadır. Tüm bu teoriler, kökenlerini ve şekillerini belirli bir dereceye kadar Freud'un teori kurma çabalarına borçludur. Psikoloji tarihinde hem bir ilham hem de bir muhalefet kaynağı olan Freud, sonraki teorisyenlerin üzerine yeni yapılar inşa edebileceği sağlam ve meydan okuyan bir temel oluşturmuştur.
Gordon Allport, psikanalizin bilinçli güdüleri ihmal edecek kadar bilinçdışı süreçlere yoğunlaştığını savunarak Freud'un kişilik görüşünden ayrılan bir yol izlemiştir. Allport, normal yetişkinlerde bilinçdışının rolünü en aza indirmiş ve bireylerin daha akılcı terimlerle hareket ettiğini ileri sürmüştür. Bu yaklaşımıyla Allport, kişilik psikolojisinde yeni bir perspektif geliştirmiştir.
Normal ve Nörotik Kişilik Arasındaki Farklar
Allport'a göre, yalnızca nörotik kişiler bilinçdışından etkilenirken; normal bireyler geçmişten ziyade içinde bulunulan andan ve geleceğe dair beklentilerden etkilenmektedir. Freud'un aksine, kişiliğin çocukluk evrelerindeki takılmalar ve çatışmalarla oluştuğu görüşünü benimsememiştir. Allport, normal insanlar ile nörotiklerin birbirine benzemediğini savunarak, kişiliğin normal bireyler üzerinde incelenmesi gerektiğini vurgulamıştır.
Bireysel ve tek olan kişiliğin evrensel yasalarla açıklanamayacağını belirten Allport, tip teorilerine de karşı çıkmıştır. Teorisini güdülenme üzerine temellendirse de Freud'dan farklı olarak işlevsel özerklik kavramını ortaya atmıştır. Bu kavrama göre bir güdü, ortaya çıktığı ortamdan ve çocukluk yaşantılarından bağımsızdır. Dolayısıyla yetişkin bir insan, çocukluk deneyimlerinden bağımsız, kendi kendini yönlendirebilen bir bireydir.
Allport’un Kişilik Özellikleri Sınıflandırması
Allport, insanlar arasındaki ortak özellikleri belirlemek amacıyla Vernon ve Lindzey ile birlikte bir değerler ölçeği geliştirmiştir. Bu ölçekte teorik, ekonomik, estetik, sosyal, politik ve dindarlık olmak üzere altı temel özellik kabul edilmiştir. Bu ortak özelliklerin yanı sıra kişiye özgü nitelikleri de bir sıra düzeni içinde üç ana başlığa ayırmıştır:
| Özellik Türü | Tanımı ve Kapsamı |
|---|---|
| Kardinal (Ana) Özellikler | Bireyin tüm hayatında kendini gösteren ve davranışlarını domine eden egemen özelliklerdir. |
| Merkezi Özellikler | Saldırganlık ve duygusallık gibi temel davranışsal eğilimleri ifade eder. |
| İkincil Özellikler | Diğerlerine göre daha az sıklıkta ve süreklilikte görülen, daha az baskın özelliklerdir. |
Allport, her bireyin bir kardinal özelliğe sahip olmadığını, bu özelliğin hayatta her şeyden önemli olması gerektiğini savunmuştur. Merkezi özelliklerin kardinal kadar baskın olmadığını, ikincil özelliklerin ise davranışları etkilemede en düşük öneme sahip olduğunu belirtmiştir.
Proprium Kavramı ve Kişilik Gelişimi
Allport, kişiliği "bireyin çevresine özel uyumunu belirleyen psiko-fizyolojik sistemlerin dinamik bir örgütü" olarak tanımlar. Benlik bilinci için proprium terimini kullanan teorisyen, bunu bireyi diğerlerinden ayıran ve kişiliğin bilinçli yanını oluşturan bir yapı olarak görür. Proprium gelişimi, Freudcu psikoseksüel aşamaların aksine sosyal ilişkilere, özellikle de anne ile olan ilişkiye dayanır.
Allport'a Göre Kişilik Gelişim Evreleri
Kişilik gelişimi bebeklikten ergenliğe kadar toplam 7 evrede tamamlanmaktadır:
- 1. Evre: Bebek, ben ve ben olmayanı ayırt edemez.
- 2. Evre (3 Yaş): Fiziksel olarak ayrı bir beden olduğunun farkına varır.
- 3. Evre (4-6 Yaş): "Benim" ve "bana ait" olanı ayırt ederek iyi/kötü ben kavramının temellerini atar.
- 4. Evre (6-12 Yaş): Benlik, sorunlarla baş edebilecek yeterliliğe ve kendi becerilerini tanıma seviyesine erişir.
- Ergenlik Evresi: Yaşama anlam verecek amaçlar saptanmaya başlanır ve benlik imajı gelişir.
- Yetişkinlik Dönemi: Tüm yaşam boyu sürecek olan gerçekçi olgunlaşma aşamasına ulaşılır.
Teorinin Psikoloji Bilimine Katkıları ve Eleştiriler
Allport'un teorisi, kişiliğin bütünlüğüne ve amaçların önemine değinmesi nedeniyle hümanistik psikoloji üzerinde büyük etki yaratmıştır. Tek tek bireylere odaklanması ve genellemeleri zorlaştırması yönünden eleştirilse de modern psikolojideki yeri oldukça kritiktir. Günümüzde kullanılan birçok kişilik envanteri, Allport'un kişilik özelliklerini tanımlama ve değerlendirme konusundaki katkıları sayesinde geliştirilmiştir.
KAYNAKÇA
- Atkinson, R. & Atkinson, R. & Hilgard, E. R. (1995). Psikolojiye Giriş 1.
- Atkinson, R. et al. (1996). Hilgard's Introduction to Psychology.
- Feldman, R. (1997). Essentials of Understanding Psychology.
- Mischel, W. & Plomin, R. (1999). Introduction to Personality.
- Özbatağ, L. (1983). Psikolojide İlk Adım.
- Pervin, L. A. & John, O. P. (1997). Personality Theory and Research.
- Schultz, D. P. & Schultz, S. E. (2002). Modern Psikoloji Tarihi.
- Tan, H. (1992). Psikolojik Danışma ve Rehberlik.
- Uba, L. & Huang, K. (1999). Psychology.
- Wortman, C. B. & Loftus, E. F. (1988). Psychology.
- Yanbastı, G. (1990). Kişilik Kuramları.
